Адалатлу ва я залум регьбер…
Регьбер – им вичин гъилик квай инсанрин къайгъуда хьана ва абуруз къуллугъ авуна кlанзавай кас я. Регьбервал – чlехи жавабдарвал я, гьавиляй адалатлу (дуьз, гьахъ тир) регьбердиз Аллагьди ﷻ гзаф хъсанвилер гуда, адалатсуздаз – писвилер.
Исламда цlипуд лагьай чlехи гунагь – им регьберди вичин гъилик квайбуруз зулум авун, вич абурухъ галаз адалатсуздаказ тухун я. Залум регьберрикай Аллагь Таалади Къуръанда лагьанва (мана): «Абур Жегьеннемдиз эвер гузвай регьберар я, Къияматдин юкъуз абуруз садакайни куьмек жедач» («Аль-Къасас» сурадин 41-аят). И аятдай малум жезвайвал, залум регьберди вичиз куьмекар гузвайбурни Жегьеннемдиз тухузва. И дуьньяда ахьтин регьберриз куьмекар гузвайбур ава, амма Къияматдин юкъуз абур азабдикай къутармиш жедач.
Регьбер вуж я?
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Квекай гьар сад жавабдар (регьбер) я ва хиве авайбурун патахъай адавай жаваб истемишда. Икl хьайила, эмир вичин гъилик квайбурун патахъай жавабдар я, абурун патахъай адавай жаваб истемишда. Итим вичин кlвале яшамиш жезвай агьалийрин (хизандин) патахъай жавабдар я, абурун патахъай адавай жаваб истемишда. Дишегьли адан гъуьлуьн (чпин) кlвалин ва аялрин патахъай жавабдар я, абурун патахъай адавай жаваб истемишда. Куьне фикир це! Квекай гьар са кас жавабдар я ва гьар сада вичи хвена кlанзавай инсанрин ва шейэрин патахъай жаваб гуда!» (Бухари, Муслим).
Мад гьадисда лагьанва: «Цlуд ва адалай гзаф инсанриз регьбервал гайи инсанар Къияматдин юкъуз дувандал гъилер къандалра туна гъида. Эгер абур адалатлубур тиртlа, къандалар алудда, адалатсузбурун къандалар тада» (Агьмад).
Винидихъ гъанвай гьадисрай чаз малум жезвайвал, гьар са кас, гьатта адаз вичиз гьич хабарни авачиз регьбер (жавабдар) хьун мумкин я. Эхь, ада а кардиз гьич фикирни тагун мумкин я, гьакl ятlани ам жавабдарвиликай азад жезвач. Мисал яз, кlвалин иесидиз Аллагь Таалади лагьанва: «Эй, иман гъанвайбур, куьне куьн ва куь хизанар Жегьеннемдин цlукай къутармиш ая, ана кузвайбур инсанарни къванер я. Ам (Жегьеннем) регьим вуч ятlа чин тийидай (инсафсуз) малаикри хуьзва (забаният лугьудай малаикри), абур Аллагьдиз ﷻ аси жезвай туш ва абуру чпиз гайи эмирар кьилиз акъузвайди я» («Ат-Тагьрим» сурадин 6-аят). Яни хизандин чlехиди (гъуьл) алахъна кlанзава вичин хизан: пабни аялар Жегьеннемдин цlукай хуьз. Ада сифте вичи Аллагьдин ﷻ истемишунар кьилиз акъудун лазим я. Гуьгъуьнлай ада вичин папавайни аялривай абур кьилиз акъудун истемишун лазим я. Гьакl хьайила, «Ар-Раад» сурадин 23 ва 24-аятра лугьузвайвал абур вири санал (хизан) Женнетдиз фида: «Женнетдиз фида абур чпин адалатлу (дуьзвал гвай) бубайрихъ, папарихъ ва несилрихъ галаз санал. Малаикар къведа абурун кьилив, гьар са ракlарай гьахьиз ва абуру лугьуда: «Салам (ислягьвал ва саламатвал) хьурай квез куьне (дуьньядин четинвилер) эхайвиляй (Аллагьдиз ﷻ наразивал къалур тавуна сабур авурвиляй – им квез савкьват я). Куь эхиримжи кlвал гьикьван гуьрчегди ятlа килиг!»»
Адалатлу регьберриз жезвай суваб
Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Мусурманрин къайгъуда хьайи, абуруз писвал тавур регьбер абурухъ галаз санал Женнетдиз фида» (Муслим).
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Къияматдин юкъуз Аллагьдин ﷻ (Ада хас, лайихлу инсанар патал яратмишнавай) сериндилай гъейри маса серин жедач, гьа сериндик анжах ирид жуьре инсанар акатда: адалатлу регьбер; жегьил чlавалай Аллагьдиз ﷻ ибадатзавай, адаз муьтlуьгъ тир кас; вичин рикl мискlиндихъ галкlанвай кас; Аллагь ﷻ патал садаз-сад кlан хьайи кьве кас, гьа кlанивал аваз сад-садахъ галаз гуьруьш хьайи ва къакъатни хъувур; гуьрчег, асул-несил авай дишегьлиди эвер гайи (зина ийиз), амма «заз Аллагьдихъай ﷻ кичlе я» лагьана жаваб гайи (яни а гунагь тавур) кас; чинебдиз, гьатта эрчlи гъили гузвайдакай чапла гъилиз хабар тежедайвал (яни садазни хабар тежедайвал) садакьа гайи кас; хелветда (кьилди аваз) Аллагь ﷻ рикlел гъайи ва вилерай накъвар атай кас» (Бухари, Муслим). Гьуьрметлубур, куьне фикир це, и гьадисда тlвар кьунвай сад лагьай лайихлу кас – адалатлу регьбер я.
Мад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Адалатлубур Аллагьди ﷻ нурдикай яратмишнавай минбаррал (минбар – мискlинда имам хкаж хьана акъваззавай (адет яз пуд кlарцlин) тахт). Абур адалатлу къарарар акъудзавай ва чпин хизанрихъ, гъилик квайбурухъ галаз чеб адалатлудаказ тухвай регьберар я» (Муслим).
Маса гьадисда икl лагьанва: «Пуд жуьре инсанар Женнетдин агьалийрикай я: адалатлу регьбер, мукьва-кьилийриз ва вири мусурманриз регьим ийизвай, хъуьтуьл рикl авай кас; девлетрихъ вил галачир, инсанривай дуьньядин мал-девлет тlалаб тийизвай ва вич кесиб ятlани, девлетлудай гьисабзавай, Аллагьди ﷻ гайидал рази кас» (Муслим).
Мад гьадисда лагьанва: «Квез кlанзавай ва куьн кlанзавайбур, куьне хийир-дуьаяр ийизвай ва квез хийир-дуьаяр ийизвай регьберар виридалайни хъсанбур я. Квез такlанзавай ва куьн такlанзвай, куьне пис-дуьа (лянет) ийизвай ва квез чпи пис-дуьа ийизвай регьберар видалайни писбур я» (Муслим).
Аллагьдин Расулди ﷺ регьберриз дуьа авуна: «Я Аллагь, мусурманриз зулум ийизвай регьбердиз Вуна пис жаза це, мусурманриз регьим ийизвай регьбердиз Вуна регьим ая!» (Муслим). Адалатлу регьбердиз Аллагьдин ﷻ махсус регьим жезва, гьикl хьи а регьим адаз виридалайни хъсан Пайгъамбарди ﷺ тlалабна ва а регьимдик анжах адалатлу регьберар акатзава.
Регьбервал тlалабун кутугнавач
Регьбердин везифа четин ва жавабдарди хьуниз килигна, мусурмандиз ам кlан хьун, вичин хушуналди ам хиве кьун меслят къалурзавач. Амма адакай регьбер тахьайтlа, вичикай мусурманриз зиян жедай са чlуру касди гьукум вичин гъиле кьунин къурхувал аватlа, гьа арада регьбервал патал адаз гьатта акъажунарни авун кутугнава.
Са сеферда Абдуррагьман бин Самуратаз Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Эй, Абдуррагьман, регьбервал жуваз тlалабмир, эгер вуна тlалабайтlа ва ам Аллагьди ﷻ гайитlа, ваз (Халикьдин ﷻ патай) куьмек жедач (вун гьелек жеда). Эгер тlалаб тавуна ваз ам ганатlа (ви хиве тунватlа), ваз (Аллагьди ﷻ) куьмек гуда» (Муслим).
Абу Зараз Пайгъамбарди ﷺ икl лагьана: «Эй, Абу Зар, вун (яни инсан) зайфди я. Регьбервал жавабдарвал я. Кутугай тегьерда регьбервал гун тавур, хиве авай гьахъ кьилиз акъуд тавур инсанар Къияматдин юкъуз беябур ва пашман жеда» (Муслим).
Маса гьадисда Пайгъамбарди ﷺ лагьанва: «Чна и кlвалах (регьбервал) ам тlалабзавай ва ам гзаф кlанзавай инсанриз гузвач» (Муслим). Яни Исламдин къарар гьахьтинди я. Регьбер жез кlанзавай касдикай ам тавун.
Залум регьбердиз гузвай азаб
Залум регьбердикай Пайгъамбарди ﷺ икl лагьанва: «Регьберар Аллагьди ﷻ эцигзава. Нагагь регьбер вичин гъилик квайбурун къайгъуда тахьайтlа (адалатлу хьаначтlа), адаз Женнетдин гьич ни къведач» (Бухари).
Мад ада лагьана: «Мусурманрин адалатсуз регьбер кечмиш хьайила, адаз Аллагьди ﷻ Женнет гьарам ийизва» (Бухари, Муслим).
Инсанриз зулум ва гуж авуникай Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Зулум – им Къияматдин йикъан мичlивал я» (Бухари, Муслим). Яни залумар Дувандин юкъуз нурдикай магьрум жеда ва гьикьван гзаф абуру зулум авуртlа, гьакьван гзаф абуруз мичlивални жеда.
Маса гьадисда лагьанва: «Гьакъикъатда виридалайни пис регьберар регьимсуз залумар я» (Муслим).
Къуй Аллагьди ﷻ чи регьберар адалатлу ва регьимлубур авурай! Къуй чун, вири мусурман регьберар, хизанрин ва кlвалерин регьберар Къияматдин юкъуз адалатлу регьберрин жергеда аваз къарагъаррай! Къуй чун чи хизанарни кlанибур галаз Халикьди ﷻ Женнетдиз рекье турай ва Жегьеннемдин азабрикай хуьрай! Амин.
