Такабурвал
«Зун чилин гиг я», - тестикьзава такабурлуда
Вич Алемда къумадин твар тирди рикIелай алудна.
Абдуль-Ала аль-Маарри, арабрин шаир, философ (10-11 асирар)
Чи заманда яшамиш жезвай са касди лагьана: «Такабурвал – инсандин акьулдин зайифвилин лишан я. Инсан квелди такабур жеда кьван? Квелай хьанатIа ва гьинай дуьньядиз атанатIа, гьадалди?»
Такабурвал – инсанрин нукьсанрикай виридалайни хаталубурукай сад я. Гзаф вахтара бедбахтвилерин, чIур хьайи кьисметрин, мусибатрин себеб жезвайди гьа такабурвал я. Такабурлу инсан – им ахьтин инсан я хьи, ада вич амайбурухъ гекъигайла виридалайни хъсанди я лугьузва ва фикирзава. ГьакI фикирзавай инсанар гьасятда чир жеда, гьа им хъсан я. Лугьузвайвал, хабардар авунва – акI хьайила яракьламиш хьанва. Амма жувак ахьтин нукьсан акатнаваз хьайитIа, жуван нефсиниз муьтIуьгъ хьана ва жув виридалайни хъсанди яз фикир ийиз хьайитIа, вуч ийида? Якъин чакай гзафбурук гзаф ва я тIимил кьадарда аваз такабурвал ква. Эгер инсандиз авайдалай хъсан жез, къилихдин пис ерийрикай азад жез кIан хьайитIа, адавай гьамиша акI ийиз жеда.
Бес жуван такабурвал гьикI хада? Сифте – месэла аннамишна кIанда. Ви патарив гвай инсанрихъ ва гьаларихъ вуна такабурлувилелди рафтарвал ийизвайди ваз чир хьайила, ам пис кар тирди ваз чизва, вак гьа нукьсан квайди вуна хиве кьазва. АкI хьайила, вун дегиш хьунин рекье ава.
Мумкин я, куьн чIалахъ жедач, амма чи такабурвал гьар юкъуз хазва. Им вири Халикьдин ﷻ кьадардалди я ва ам чун патал я. Амма чна чи такабурвал хаз тазвани, чна муьтIуьгъвал къалурзавани? Хун – гьамиша тIарвал я. Бязи вахтара чпин фикирдилай элкъвен тийизвай масабур бегенмиш авачирбур багьа къимет гуниз мажбур жезва: абурун кьилел сагъламвилихъ (чпин ва мукьвабурун), мал-девлетдихъ, хаинвилихъ ва маса крарихъ галаз алакъалу тир залан имтигьанар къвезва. Гьамиша ваъ, амма гьакI жезва. Такабурлу инсан вич-вичел ашукь хьунин есирда ава, лагьайтIа жеда, ада вичиз лап чIехи метлеблувал ганва (вичин гьуьрмет вичи хуьнихъ галаз акадармир, гьикI хьи ам галачиз дуьз жедач).
Мисал гъин. Масабур алай чкадал вичин нукьсанар къалуруникай инсандиз кичIезвайди я. Эгер гьа такабурлу инсан вичин нукьсанар къалурзавай ахьтин гьалдиз аватайтIа, вуч жеда? Ада вичин намусдик хкIунвайди, вич алчахарнавайди гьиссда, ам кичIевиляй ва регъуьвиляй ацIуда ва абуру бамишарда. Ада квелди жаваб гуда? Якъин женг чIугвада ва вичин кефиник хкIурди терг ийиз алахъда. Амма эхир хъсанди жедани? Бажагьат. Ада вичиз къимет гун генани агъуз аватда. Гьакъикъатда лагьайтIа, такабурлу инсанри чпиз агъа кIанин къимет гузва, абуруз халисандиз чеб кIанзавайди туш.
Бес чи мисалда авай дуьшуьшда вуч ийида? Белки, масабур алай чкадал са касдив жувак квай нукьсанар лугьуз туртIа? Масабуруз жув эйбежер, зайиф ва ахмакь яз акурай. Къуй квекай гьихьтин кIантIани фикирар авурай. Амма куьн секин хьухь ва квез «акси тир касдиз» икI лагь: «Эхь, зи патахъай куьн гьахъ хьун лап мумкин я, амма чавай авайдалай хъсан хьунихъ ялайтIа жеда кьван». Зи фикирдалди, нетижа лап хъсанди жеда. Кьилинди, эхирки куьн гъавурда акьада жув кьабулна, кIан хьана ва жувалай гъил къачуна кIанзавайди. Халисандиз. А чIавуз куьне маса инсанрихъ галазни гьуьрметдин, такабурвал, такIанвал авачир рафтарвал ийида.
Мад са гуьзчивиликай лугьуз кIанзава. Чна кьадардилай артух жув-жувахъ агъурвал, кIевивал, аксивал къалурзавай чкада; лап кIевиз акъвазнавайла, жув гьахъ тирди субутзавайла, жувахъ алакьунар, фикир, иервал, агалкьунар къуват авайди инанмиш тирла; чун са нелай ва я квелай ятIани аслу тирди гьиссдайла, нихъ ва я квехъ галаз ятIани чара жез кичIе жедайла чи умудар гьамиша буш акъатда. Гьамиша. Вучиз лагьайтIа чакай жуван нефсинин, такабурлувилин лукIар жезва.
Самия Омарова
