Гафунин къуват ва я чиркин гафарин агъу
Вири девирра экъуьгъунар авун эдебсузвилин ва жемятдикай хкатнавай къатарик акатунин лишан тир. Вири патарихъай гьикьван экъуьгъунрин ван къвезва: ам зайиф дишегьлийрин, хъсан савадлувал авай, гзаф кIелай итимрин ва гьеле лап жегьил аял кьилерин ихтилатрани кваз ава. Фикирдиз гъунни четин я хьи, экъуьгъунар ийизвайбуру са мус ятIани – 19-асирдин юкьварал кьван – уголовный жавабдарвал тухузвай лагьана.
Алексей Михайлович Романова пачагьвал ийизвай девирда экъуьгъунин гафар ишлемишунай инсан халкьдин вилик тIваларалди гатадай! Чи йикъара машгьур блогерди ва я журналистди вичихъ яб акалзавай миллион касдиз экъуьгъунар авун мумкин я, ва инсанрини гьа чиркин, мурдар гафар чуькьни тавуна туькьуьнда.
Экъуьгъунри зегьерла-мишзава
Экъуьгъунри чун руьгьдин жигьетдай харапIзавайди чна вирида аннамишзава. Амма эдебсуз гафари чи сагъламвилиз пис эсер ийизвайдакай тIимилбуру фикирзава. Россиядин алим П. П. Гаряеван регьбервилик квай ахтармишзавайбур ахьтин нетижадал атана хьи, пис гафарин шикилри-фикирри генетикадин аппаратдиз чIехи зиян гузва. Ахтармишун патал набататар ишлемишна. Цуьквер цанвай кIвале гьамиша экъуьгъунар кутазвай. Нетижада цанвай саки вири набататар кьурана. Чан аламукьайбурук генрин жуьреба-жуьре мутацияр галукьна. Кьиле биологиядин илимрин доктор И. Б. Белявский авай алимрин маса дестеди 20 йисалай артух экъуьгъунрин месэла ахтармишзавай. Ахтармишунрин нетижада абурувай субутариз хьана хьи, экъуьгъзавай инсанар эдебсуз гафарикай кьил къакъудзавайбурулай тIимил яшамиш жезва, адан кьилел абур фад кьуьзуьни жезва. Къейд ийин хьи, ахьтин нетижа неинки са экъуьгъзавайбуруз жезва, гьакI гьамиша экъуьгъунрин ван къвезвайбурузни. Субутнава хьи, экъуьгъунрин гафари адреналин ва давление хкажзава, бедендал ифин акьалдарзава. Психиатррин фикирдалди, эдебсуз гафар ишлемишуни ичкидилай ва наркотикрилай аслувилиз ухшар аслувал арадал гъизва. Сад лагьай девирдин вахтунда экъуьгъунрин ван къвезвай инсанди регъуьвал ва пис такIанвал синемишзава. Кьвед лагьай девир алукьайла, ада вичи масабурухъ галаз санал экъуьгъунар ийиз башламишзава. Пуд лагьай девирдин вахтунда инсан экъуьгъунрихъ акьван кIевиз вердиш жезва хьи, ада абур гьич фикирни тагуз ишлемишзава.
Вучиз инсанри экъуьгъзава
Инсандин ихтилатра авай экъуьгъунар – им уьмуьрдин имтигьанрин вилик зайифвилин, жувавай-жув квахьайвилин лишан я. Гзаф вахтара аял кьилери кичIевиляй экъуьгъзава. ЧIехибуру чпин хиве тунвай жавабдарвилин пар эхиз тежервиляй экъуьгъзава. Акьулдин кагьулвал – инсанри экъуьгъунар ишлемишунин мад са себеб я. Инсандин гьиссер къалурдайвал кьадай гафар хкягъиз предложенияр туькIуьрун патал мефтIедиз гуж гузвач ва адан паталай экъуьгъзава.
Урус чIалан вири рангар ишлемишна вири патарихъай ва дериндай фикир лугьуз алакьун такIан къведай жунгавди хьиз гьараюнал дегиш жезва. Вахтар финивай ишлемишзавай гафарин кьадар къвердавай тIимил жезва ва дуьз гафар хкяна рахаз – къвердавай четин.
Инсанри экъуьгъунин мад са себеб – гьамиша стресс авай уьмуьр я. Экъуьгъунар авуналди инсанри чпин къене кIватI хьанвай звал алудзава, абуруз регьят жезва. Амма адакай авай эсер са куьруь вахтунинди я. Адал алава яз, къецел патан дуьньядихъай жув хуьн яз, гьамиша эдебсуз гафар ишлемишдайла, экъуьгъзавайбуруз маса инсанрин гьиссер ахкван хъийизмач, масадан дердидикай хабар кьаз алакьун квадарзава. Гьар юкъуз экъуьгъунар ишлемишдайла, ада вич харапIзава, адаз вири инсанри ва вакъиайри хъел гъизва.
Экъуьгъун гьикI акъвазарда
И харапIзавай хесетдикай азад хьун патал, жуваз гьи тегьерда фикир гана кIанда?
Инсанди къимет гана кIанда, гьихьтин гьалара ада экъуьгъзаватIа ва гьихьтин хъсан дегишвилерал ам къведа, эдебсуз гафар мад хълагь тийидайла. Инсанди вичиз хъел гъизвай гьаларихъ галаз рафтарвал дегишарна кIанда – я абурухъай яргъа хьун герек я, я абурукай хъел татун.
Экъуьгъунри чи инсанвал рекьизва
«Экъуьгъунри чи инсанвал рекьизва. ЧIал, рахун – ибур чи психикадин гьал къалурзавай лишанар я. Эдебсуз гафар ишлемишуналди инсанди вичи-вич пис бедбахтвилик кутазва. Неинки чIалан, гьакI фикиррин зайифвални арадал къвезва.
Виридалайни пис кар – им жегьил, чпихъ гелкъвезвай рушари экъуьгъиз акун я. Гуьзел чинар, амма сивяй чиркер акъатзава. Ида инсанвилиз гзаф эсер ийизва. Абур гьакIан эдебсуз гафар туш хьи, ам гьар са гьалдихъ галаз ийизвай рафтарвал я. Къейд ийин хьи, экъуьгъунри иллаки дишегьлияр харапIзава. Абуру андрогенар арадал гъиз куьмекзава, а гормонар гзаф хьайила, бедендин барабарвал чIурзава. Экъуьгъзавай дишегьлийрин чинрал чIарар экъечIзава, сес векъи жезва, дишегьлидихъ жедай назиквал тIимил жезва ва аял хунин патахъай месэлаяр арадал къвезва. Амма виридалайни гзаф азият гузвайбур чпин диде-бубайрин экъуьгъунрин ван къвезвай аялар я. Эдебсуз гафарин ван къвезвай аялрин регъуьвал квахьзава, ида лагьайтIа инсан яваш-яваш агъуз аватунал гъизва. Экъуьгъунри акьулдиз таъсирзава. Аялар акьулдин патахъай гуьгъуьна амукьзава, и делил илимдалди субутнава», - гьисабзава психологиядин илимрин доктор, профессор, Волгограддин экономикадин ва ихтияррин академиядин психологиядинни педагогикадин кафедрадин заведующий Б. Евтеева.
