Ругуд лагьай чlехи гунагь – диде-бубадиз муьтlуьгъ тахьун
Адам пайгъамбардилай ва Гьавадилай гъейри, амай вири инсанар дидени буба себеб хьана и дуьньядиз атанва. Веледар хуьн ва абур кlвачел акьалдарун патал диде-бубайри чпин виридалайни хъсан – жегьил вахт серф ийизва. Гуьгъуьнлайни, уьмуьрлух веледрин къайгъуда жезва ва абуруз чпивай жедай куьмекар гуз алахъзава.
Чухсагъул лугьунилай гъейри мад чпиз эвез яз са шейни кlан тахьана, рикlин сидкьидай чаз хийир гузвай инсанар анжах чи диде-бубаяр я. Диде-бубадин вилик квай бурж зурбади я, адан патахъай Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Веледдивай гьич са къайдадани вичин диде-бубадин вилик квай бурж вахкуз жедач, анжах диде ва я буба чарадан лукIвиляй азадайтIа, ам вахкуз жеда» (Муслим).
Аллагьдин ﷻ буйругъ
Аллагь Таалади пак тир Къуръанда диде-бубадиз гьуьрмет авун буйругънава (мана): «Ви Раббиди анжах тек са Вичиз ибадат авун ва жуван диде-бубадиз хъсанвал авун кьетIна. Кьуьзуь кьиляй абурукай сад, я туштIа кьведни ви патав гваз хьайитIа, вуна абуруз гьатта «уф» лугьумир, абурал ван хкажмир, абурухъ галаз хъуьтуьлдаказ ва гьуьрметдивди рахух ва жуван регьимдик кутур, лагь: я Рабби ﷻ, абур Ви регьимдик кутур, гьикl абуру регьимдалди зун гъвечlи чlавуз хвенатlа (тербия ганатlа)» (Сура «Аль-Исраъ», 23-24-аятар).
Диде-буба гьатта имансузар ятlани, абур Аллагьдиз ﷻ акси яз рахаз хьайитlани, гьа арадани веледдиз абуруз азият гудай ихтияр авач. Анжах диндиз акси кlвалахра абуруз муьтlуьгъ хьун къадагъа я. Ислам раиж жез башламишай чlавуз сифтени-сифте Ислам кьабулайбурук Саад ибн Абу Вакъкъас квай. Ада Ислам дин кьабулайла, адан дидеди адаз лагьана: «Эгер вуна Ислам тун тавуртIа, зун рекьидалди за фу гьич хънедач. Ваз вири арабри «Ингье вичин диде кьенвайди» лугьуз вун русвагьда. Саада жаваб гана: «Чир хьухь, эгер ваз виш руьгь авайтIани ва абур са-сад ви къеняй акъатнайтIани, за гьа чIавузни гьич Ислам тадачир». Адан дидеди кьве юкъуз фу тIуьн тавуна акъвазна, пуд лагьай юкъуз гишинвал эхиз тахьана фу тIуьна. Идан гьакъиндай Аллагь Таалади аят ракъурна (мана): «Эгер абур (диде-буба) вуна Аллагьдиз ﷻ шерик гъун патал вал алахъайтIа, вун абуруз муьтIуьгъ жемир. Абурухъ галаз и дуьньяда хъсан рафтарвиле хьухь» (Сура «Лукъман», 15-аят).
Пайгъамбардин ﷺ гьадисар
- Диде-бубадин разивал къазанмишунин важиблувиликай Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ икl лагьана: «Аллагьдин ﷻ разивал диде-бубадин разивиле ава, Аллагьдин ﷻ наразивал диде-бубадин наразивиле ава» (Тирмизи). Аллагь Таалади диде-буба виниз акъуднавай тегьердиз куьн килиг! Ада Вичин разивал абурун разивилелай аслу авуна.
- Диде-бубадиз къуллугъ авун Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ Ислам патал кьиле тухузвай женгиниз финилайни вине кьунва. Гьа икl са сеферда Пайгъамбардин ﷺ патав Аллагьдин ﷻ патай суваб къазанмишиз кIанзавай инсан атана. Ада вич Аллагьдин ﷻ рекье женг тухуниз гьазур я лагьана. Амма Пайгъамбарди ﷺ адавай жузуна: «Ви диде-бубадал чан аламани? – ада жаваб гана: «Эхь, абур кьведни сагъ я». Ахпа Пайгъамбарди ﷺ генани хабар кьуна: «Ваз Аллагь Тааладин патай суваб къазанмишиз кIанзавани?» Ада разивал къалурна. Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «АкI хьайила ахлад жуван диде-бубадин патав ва абурухъ хъсан тегьерда гелкъуьгъ» (Бухари). И гьадисдиз баян гайибуру лагьана: «Диде-бубадин ихтияр авачиз ферз тушир (инсандин хиве гьат тавунвай) женгиниз фидай ихтияр авач».
- Диде-бубадин куьмекдалди, яни абуруз муьтlуьгъ хьуналди веледдивай Женнет къазанмишиз жеда, гьа са вахтунда абур себеб яз ам а Женнетдикай магьрумни хьун мумкин я. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Диде-буба Женнетдин юкьван варар я. Ваз кlандатlа а варар хуьх, кlандатlа харапl ая (яни диде-бубадиз азият гуналди жува-жув Женнетдикай магьрум ая)» (Тирмизи).
- Диде-бубадиз аси кас Аллагьди ﷻ лянетламишзава. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Диде-бубадиз яб тагузвай (абур инжиклу ийизвай) кас Аллагьди ﷻ лянетламишзава (Вичин регьимдивай яргъа ийизва) (Гьаким).
- Диде-бубадиз аси хьун – виридалайни чlехи гунагьрикай сад я. Са касди Мугьаммад Пайгъамбардивай ﷺ жузуна: «Я Аллагьдин Илчи ﷺ, виридалайни чlехи гунагь гьим я?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана: «Аллагьдиз ﷻ шерик гъун (Адахъ галаз санал ва я Адалай гъейри са низ ва я куьз ятlани ибадат авун)». Ада мад хабар кьуна: «Ахпа гьим я?» Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Диде-бубадиз муьтlуьгъ тахьун». Ада мад хабар кьуна: «Ахпа гьим я?» Пайгъамбарди ﷺ жаваб хгана: «Тапан кьин кьун» (Бухари). Са сеферда Пайгъамбарди ﷺ вичин асгьабривай жузуна: «Виридалайни чlехи гунагь гьим ятlа за квез лугьудани?» Абуру жаваб гана: «Гьелбетда, лагь, Аллагьдин Расул ﷺ». Ада лагьана: «Аллагьдиз ﷻ шерик гъун ва диде-бубадиз муьтlуьгъ тахьун» (Бухари).
Хъсан меслятар
И макъалада гъанвай аятрай ва гьадисрай чун гъавурда акьурвал, диде-бубадиз муьтlуьгъ хьун – чи динда лап важиблу месэлайрикай сад я. Гьавиляй абуруз муьтlуьгъ веледдиз вири хъсанвилер ва абуруз асидаз вири писвилер жезва. Икl хьайила, веледар чпин диде-бубаяр рази ийиз алахъна кlанда, гьа са вахтунда, диде-бубайрини веледриз чпиз муьтlуьгъ жез куьмек гун лазим я. Яни абуруз гъвечlи чlавалай михьи, гьалал тlуьн ва Исламдин тербия гана кlанда. Гьакlни веледривай абурулай алакь тийидай кlвалахар истемишун герек туш. Гьайиф хьи, бязи вахтара сифте диде-бубайри чпин веледар чпи кlеве твазва ва гуьгъуьнлай чеб абурулай наразини жезва, пис дуьаярни ийиз гатlумзава.
Диде-бубади чпин веледриз анжах хъсан дуьаяр авуна кlанда, гьатта хъел атай чlавузни. Хъел кваз башламишай пис дуьа хъсан патахъ элкъуьр хъувуртlани жеда хьи, мисал яз, дидеди икl лугьун мумкин я: «Гьан вун…хъсан хьурай (ва икl мад)». Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Пуд касдин дуьадиз Аллагьди ﷻ шаксуз жаваб гузва: «Зулумдик акатнавай касдин (вичиз зулум авур касдиз акси яз авур дуьадиз), яргъал рекье авай (сеферда) касдин ва диде-бубади чпин веледдиз ийизвай дуьадиз» (Ибн Мажагь). Имам Агьмада чал агакьарнавай гьадисда лагьанва: «Диде-бубади чпин веледдиз акси яз ийизвай пис дуьадиз Аллагьди ﷻ жаваб гузва». Иниз килигна, гьуьрметлу диде-бубаяр, дуьайрин патахъай чун генани мукъаят хьун лазим я.
Къуй чун Аллагьди ﷻ гунагьрикай хуьрай ва Вич рази жедай лукlарин жергеда аваз Къияматдин юкъуз къарагъар хъувурай! Амин.
