Музыкадин харапI ийидай къуват
Инсандин беден ибарат тир вири затIари: органрин жуьреба-жуьре къурулушри, кьуру дамарри, клеткайри, молекулри – тайин тир къайдада ва дуьзгуьнвиле кIвалахзава. Гьа дуьзгуьнвал асулдай квай тIебиатдиз гьикьван мукьва хьайитIа, беден гьакьван дурумлу жеда ва ада сад хьиз кIвалахда. Нервный къурулушдай ракъурзавай хабарар къайдада тунин ва къецел патай малуматар агакьунин карда дуьзгуьнвили важиблу чка кьазва.
Инсан вичин къенепатан тIебиатдин дуьзгуьнвилихъ галаз кьан тийизвай маса дуьзгуьнвилерин эсердик акатайла, кIантIа вичин хушуналди хьурай, кIантIа вичиз такIанз, ида бедендиз артух кIвалах хьунал гъида ва ада пис патахъай таъсир ийида, ида лагьайтIа, вичин нубатда, инсандин сагъламвилин гьал пис хьунал гъида. Ибур вири илимдин тежрибайралди ва ахтармишунралди тестикь жезва. Сагъламвал ва кефи пис хьун, кIвалахдин нетижа ва ери агъуз хьун, къарар кьабулун четин хьун илимдалди субутнава. Эгер и къецепатан таъсир гужлу ван алай музыка яз хьайитIа, адакай жезвай зиян са шумуд сеферда артух я.
Клиникадин психологиядин профессор духтур Барт Бида лугьузва: «Яргъал вахтунда кIеви музыкадин эсердик хьуни неинки инсандин сагъламвал усал ийизва, гьакIни ада кьиникьал гъун мумкин я».
КьетIен гормон
Профессор Барт Фибина гъавурда твазва: «Инсанди тIарвал гьиссайла, беден тIалдикай хкудун патал, адан мефтIеди кьетIен гормон чара ийизва. А гормон эндофрин я. Ада инсандин бедендиз бейгьушардай агъу квай затIари хьтин таъсир ийизва. Гьавиляй беденди и гормон чара авурдалай кьулухъ, инсанди вич бейгьушардай агъу квай затIар ишлемишай касди хьиз гьиссзава. Беденди кIеви музыкадиз яб гудайла, инсандин бедендин паяри сесерин волнаяр вичик чIугвазва.
Беденди а волнаяр хатавал хьиз кьабулзава ва адалай кьулухъ инсандин мефтIеди гормонар чара ийиз гатIумзава. Абур гьар са гзаф къалабулух акатайла, кукIунар ва дяве хьайила чара жезва – абур адреналин ва кортикостероид я (гзаф секинсузвал хьайила мефтIеди гьасил ийизвай гормонар). Идан нетижада артериальный давление хкаж жезва, рикIин кIвалахдин йигинвал ва ивидик холестерин артух жезва».
КIеви музыкадиз яб гуни бедендиз клеткайрин дережада зарар гузва. Беденди музыка тIал хьиз кьабулзава ва ада вич секинарзавай гормонар гьасил авун артухарзава, гьавиляй инсанди шадвал, лезет, хушбахтвал гьиссзава. И кар себеб яз кIеви музыка кIанибур адан аслувилик акатзава ва абуруз сятералди адаз яб гуз кIан жезва. Гьа и себебдалди абуру музыкадин гужлувал артухарзава.
Михьиз биши хьун
Гьамиша гужлу музыкади таъсир авуни япа авай волосковый клеткаяр терг хьуникди михьиз биши хьунал гъизва. Волосковый клеткайри сигналар ванцин механический волнайрай электрический импульсриз элкъуьрзава ва абур нервный къурулушдиз ракъурзава. Уьмуьрдин къене абур гьич садрани пай жезвач ва цIийи хъжезвач. Германияда тухвай илимдин ахтармишун чапдай акъуднавай.
Адан асул мана ам тир хьи, гьамиша кIеви музыкадиз яб гузвайбурун зигьин 15-далай 60%-дал кьван усал жезва. КIеви музыкадиз яб тагузвай жегьил яшдин инсанри иштиракай маса ахтармишунин нетижада 600 касдикай 4% инсанрин зигьин усал хьана. Гьа са вахтунда адаз яб гузвай 600 касдикай 21% инсанрин зигьин усал хьана.
ТIвар-ван авай ахтармишунар ийизвай доктор Роберт Собольскийди и кардиз ихьтин баян гузва: «ИкI хьунин себеб ам я хьи, стресс хьайила беден гьужум авуниз ва я катуниз гьазурун патал гормонар (адреналин ва кортикостероидар) ва шекер гьасил хьун артух жезва. Гьаниз килигна, мефтIеда, иллаки адан гиппокамп тIвар алай паюна авай шекердин кьадар тIимил жезва. Ида чирвилер къачунин ва зигьиндин патахъай жаваб гузвай мефтIедин рецепторрин паюна авай гужлувал агъуз хьунал гъизва».
Музыкади мефтI барбатIзава
Британияда авай пачагьдин музыкадин академияди гьахъ-гьисаб басмадиз акъуднавай. Ана къейдзавайвал, кIеви музыкади телеф авурбурун кьадар 70 агъзурдив агакьнава, абуруз музыкадилай аслувал авай. Абурун яш 14 йисалай 21 йисалди тир. Ахтармишунрин нетижайри субутзавайвал, дидедин руфуна авайла музыкадин пис таъсир генани хаталу я, вучиз лагьайтIа ванерин волнаяр аялдал агакьзава ва гьеле хун тавунвай аялдин гьеле дуьзмиш тахьанвай мефтIедиз вичин пис эсер ийизва.
Музыкади инсандин руьгьдиз ийизвай чIуру эсердиз талукь яз лагьайтIа, ам виридалай пис я, вучиз лагьайтIа музыкади инсан Халикь рикIел гъунилай ва Адаз ибадат авунилай масанихъ алудзава. Гьакъикъатда, кIеви музыкади азарар арадал гъизва ва беден барбатIзава. И макъалада гъанвай ахтармишунрин мисаларни – анжах са тIимил пай я. Музыкадин зияндикай чаз чин тийизвай затIар са шумуд сеферда гзаф я. Инсандин акьулдиз ва руьгьдиз зарар гузвай музыкадикай куьн ва квез кIанибур хуьх!
