Шекерди чун гьикI рекьизва?
Сифте яз шекер тахминан 2500 йис идалай вилик Индияда нацIуникай хкудна ва адаз «чIижери тавур вирт» лагьай тIвар гана.
Ам виридаз кIан хьана, вучиз лагьайтIа ада хуьрекрин ва хъвадай затIарин ширинвал артухарзава. Амма ада сагъламвилиз ийизвай таъсир гзаф вахтара чи фикирдизни текъведай кьван гзаф екеди жезва. И макъалада чун шекерди чи бедендиз гьикI таъсир ийизватIа ва ам ишлемишун гьикI тимилардатIа, тамашда.
Шекерди сагъламвилиз ийизвай таъсир
- Заланвилихъ галаз алакъалу месэлаяр.
Шекерди, иллаки алава хъувунвай жуьредин шекерри, калорияр артух хьунал гъизва ва ида заланвал артух хьуниз куьмек авун мумкин я. Шекер гзаф квай хъвадай затIариз, газировка ва энергетикар хьтин, чIехи калорийность ава, амма абуру тухвал гьисс авунал гъизвач. Ида кьадардилай артух тIуьнал ва, нетижа яз, куьк хьунал гъун мумкин я.
- РикIин азаррин хатавал.
Ахтармишунри тестикьарзава хьи, кьадардилай гзаф шекер ишлемишуни рикIинни дамаррин азаррин хатавал артухарзава. Шекер воспаленийрин себеб жезва, гьакIни ада давление хкаж хьунал гъун мумкин я, ам лагьайтIа, рикIин азаррин хатавилин себеб я.
- Диабет ва инсулинорезистентность.
Кьадардилай артух ширин затIар ишлемишун инсулинорезистентность хкаж хьунихъ галаз алакъалу я. А вахтунда клеткайри инсулиндиз тIимил фикир гуз гатIумзава. Ида кьвед лагьай жуьредин диабетдал гъун мумкин я. Шекерди ивидик квай глюкоза къалурзавай лишан хкажзава.
- Сарарин месэлаяр.
Сарар кутIунин асул себеб шекер я. Сивин къене авай бактерийри шекер незва ва абурай кислотаяр акъатзава, абуру лагьайтIа, сарарин эмаль чIурзава. Ида сарар ктIунал ва сарарихъ галаз алакъалу маса месэлайрал гъизва.
- Гуьгьуьлдиз эсер авун.
Шекерди куьруь вахтунин шадвал ва къуват гъун мумкин я, амма адалай кьулухъ абур садлагьана тIимил жеда ва ида галат хьунал ва гьатта гуьгьуьлар агъуз аватунал гъун мумкин я. ГьакIни мукьвал-мукьвал ам ишлемишун гзаф къалабулух хьунихъ ва гуьгьуьлар дегиш хьунихъ галаз алакъалу хьун мумкин я.
Шекер ишлемишун гьикI тIимиларда
- Этикеткаяр кIелун.
Шекер ишлемишун тIими-ларунин сад лагьай кам – чирвал я. Недай затIарин винел алай чарарал кхьенвайбур кIела, адак алава хъувунвай шекерар кватIа чир жедайвал. Гзаф вахтара абурук, куьне гьич шакни тегъидай, шекердин далдаламишнавай чешмеяр хьун мумкин я.
- ТIебии ширин шейэрал элячIун.
Лацу шекер тIебии ширин шейэрал дегишара, стевия ва я гъверши тарцин сироп хьтин, амма рикIел хуьх хьи, абурни юкьван гьалдин кьадарда ишлемишун герек я.
- Клетчатка ишлемишун артухарун.
Клетчатка гзаф квай недай затIар (салан майваяр, емишар, магьсулар) ишлемишуни ширин затIарихъ ялунин къуват тIимилариз куьмек гун мумкин я. Клетчаткади тIуьн цIурурун явашарзава ва ивидик квай глюкозадин дережа дегиш тежедайвал амукьуниз куьмек гузва.
- Хъвадай ширин затIар тIимиларун.
Газ квай хъвадай затIар, ширин мижеяр ва энергетикар ишлемишунал кьадар эциг. Абурун паталай яд, шекер квачир чай ва я къагьве хкя.
- Яваш-явашди тIимиларун.
Шекер ишлемишун садлагьана акъвазаруни ам генани гзаф нез кIан хьунал гъун мумкин я. Яваш-явашди адан кьадар тIимилариз хьайитIа, куьне куь бедендиз вердиш жедай мумкинвал гуда. Месела, къагьведиз ва я чайдиз вегьезвай шекердин кьадар тIимилара, я тахьайтIа незвай ширин затIар абурулай сагълам шейэралди дегишарунилай башламиша.
- Стрессдин дережадиз фикир це.
Шекер гзаф вахтара гьиссер гьевеслу ийизвай затI хьиз ишлемишзава. Стрессдихъ галаз женг чIугвадай рекьер жагъура, месела спорт ва я михьи гьавадал къекъуьн, ширинлухрилай аслувал тIимилардайвал.
- Хуьрек кIвале гьазурун.
Недай затIар кIвале гьазуруни шекер вегьинал гуьзчивал ийидай мумкинвал гузва. ТIебии шейэр ишлемиша ва гзаф вахтара алава хъувунвай шекерар квай недай затIарикай къерех хьухь.
Нетижаяр
Шекерди чи сагъламвилиз бегьем эсер авун мумкин я, заланвилелай гатIумна ва психикадинни гьиссерин гьалдал куьтягьна. Адан кьадар тIимиларун – им чи кефи бегьем хъсанарун патал къачузвай кам я. РикIел хуьх, вири дегишвилер яваш-явашди туна кIанда, куь пегьриз (диета) къулайди яз амукьдайвал ва адак бедендиз герек вири шейэр кумукьдайвал. Дуьз тIуьни, бедендин гьерекатри ва хъсан психикадинни гьиссерин гьалди квез и месэла бегьемариз ва сагъламвилелди яшамиш жез куьмек гуда.
