Харуз хвейи хва…
Харуз хвейи хва…
Россияда эхиримжи йисара чара хьунин кьадар гьисабдиз къачуни (статистика) рикIиз лап такIан жедай шикил арадал гъизва. 2021-йисуз хизанрин 65% чкIана. Куьне фикир це, им гьатта са пай туш. ЧIехи пай хизанар чкIизва.
Чун нубатдин мехъерин межлисдик и вакъиа лап хъсандиз къейд авун патал кIватI жезва, амма гьа са вахтунда, ам гьич сувар жезвач. Суал арадал къвезва – вучиз? Вучиз ам сувар туш? А чара хьунрин себеб вуч я?
И суалриз чаз гзаф жавабар ава. Абурукай хизан чукIурунал гъайи асул кар алай са шумуд месэла чара ийиз жеда.
Сад лагьайди ва, мумкин я, хизанрин виридалайни важиблу месэла – итимриз жавабдарвал тахьун я. Къенин юкъуз психологризни хуьрерин имамриз ихьтин гзаф арзаяр къвезва: гъуьлериз пул къазанмишиз, чпин гафарин ва крарин жаваб гуз чизвач ва алакьзавач, чеб гьайванар хьиз тухузва, папаривай пул къакъудзава, чпин диде-бубайрин пулунал яшамиш жезва, бязи вахтара папан диде-бубадин пулунал (ахьтинбуруз чарадан фал алайбур лугьуда), гайи гаф кьилиз акъудзавач. Хизан таъмин авунин месэла къарагъайла, папари Раббидик ﷻ умуд кутурай ва чарар патал къал акъуд тавурай лугьуз, жаваб гузва.
Ша чун «жавабдарвал» гафуниз дуланажагъдин жигьетдай килигин, вучиз лагьайтIа къенин юкъуз важиблуди гьа месэла я.
Лап куьгьне заманрилай, сад лагьай инсандин, Адам пайгъамбардин хизандилай гатIумна, чаз виридаз чизва хьи, вичин хизан таъмин авунин патахъай асул гьисабдалди жавабдарвал тухузвайди адан кьил – гъуьл я. Итим – им вичин кIвалинбуруз лазим шейэр жагъурзавай, хизандин патахъай жаваб гузвай кас я. Хизанда секинвал хуьнин ва вири крарни месэлаяр гьялунин важиблу везифа адан хиве ава. Гьа са вахтунда папа вичин гъуьлуьн буйругъриз яб гун ва адаз муьтIуьгъ хьун лазим я.
Къе жегьил гадайри фикирзава хьи, эгер абуру хизандиз вичин диде-бубадин ва я са маса касдин пул гъанватIа, я тахьайтIа чпин папарин пулунал яшамиш жезватIа, чеб итимрай ва къайгъу чIугвазвайбурай гьисабзава. Ахьтин «итимри» гьар са четинвал арадал атанмазди, диде-бубадивай пулунин куьмек тIалабзава. Абуруни, чIехи гъалатI ийиз, чпин «аялдиз» пул гузва ва идалди ам жуьрэтлувиликай, жавабдарвиликай ва аслу тушивиликай магьрум ийизва.
Ибур вири хесетдиз элкъвезва ва ахьтин хизанрин уьмуьрдин галудиз тежер пай жезва. Ахьтин гьалар тахьун патал вуч авун лазим я?
Диде-бубаяр патал меслятар
Диде-бубади чпин хциз вичиз ва вичин хизандиз вири герек шейэр кьилди жагъуриз, зегьметдин ва мажибдин къиметлувал гьиссиз чирун лазим я. Гьар са итимдилай гьеле жегьил чIавалай (эвленмиш жедалди) вичи къазанмишиз, арадал атай гьар гьи гьалдай хьайитIани кьил акъудиз алакьун лазим я. ТахьайтIа ахьтин кьил авай хизан мягькемди жедач ва ам мукьвара чкIида.
Четин гьал арадал атанмазди, чпин хцин язухвиляй, диде-бубади адан месэлаяр гьялун, ам муьгьтеж тахьун патал вири лазим крар авун герек туш. Вучиз лагьайтIа инсандиз пул къазанмишдай алакьун гузвайди муьгьтежвал я. Куьне куь рухвайриз чпин пулунин ва маса месэлаяр кьилди гьялиз чирун лазим я.
Куьне куь аялар, абур чпин хизандин патахъай жавабдар тирдан гъавурда акьадайвал ая. Абурун жуьрэтлувилин ерияр ва алакьунар терг ийимир. Къуй куь рухвайри ихтияр авай гьар са кар авурай – таксиствал, фялевал ва икI мад, чпи недайди, алукIдайди чпи-чпиз къазанмишдайвал.
Куь рухвайрин хизанар таъмин ийимир, абуру куь пулуник умуд кутадайвал ийимир. Абуру чпи къазанмишун ва хизандин патахъай жавабдар хьун лазим тирди абур гъавурда акьадайвал ая. Гьелбетда, эгер куь хва азарлу туштIа ва яшамиш хьун патал вичивай пул къазанмишиз жез хьайитIа.
Итимар патал меслятар
Нагагь и суалдиз диндин патахъай килигайтIа, Аллагь Таалади лугьузва (баяндин мана): «…Аялдин бубади паб (аялдин диде) лайихлудаказ недай суьрсетдалди ва парталралди таъмин авун лазим я, тайин авунвайдал (адетдалди ва вичин мумкинвилериз килигна) асаслу яз…» («Аль-Бакъара» сура, 233-аят).
Гъуьлуь, вичин къвезвай пулуниз ва агьвалдиз килигна, вичин паб хуьн лазим я. И везифа ада некягьдин икьрардал бинелу яз вичел къачузва ва ам тамамарун лазим я, паб девлетлу ва я кесиб хьунилай, адаз вичин пул хьунилай ва я тахьунилай аслу тушиз.
Итим, папаз пул гудайвал ва герек шейэралди таъмин ийидайвал, адаз игьтияжвал жедалди вил алаз акъвазун лазим туш.
Гъуьл хизандиз пул къведай са кардал машгъул хьун лазим я. Вичивай хизан таъмин ийиз жезвай сагълам жегьил гададиз кIвале ацукьна, са гьинай ятIани къведа лугьуз вил алаз, диде-бубадив ва папав вич хуьз тадай ихтияр авач.
КIвалах жагъурзавайдаз ва жагъуриз чизвайдаз ам гьамиша ва виринра ава. Мукьва-кьилийри кIвалах жагъурдалди итим вил алаз акъвазун лазим туш. Нагагь гъуьлуьвай вичин пешедай кIвалах жагъуриз жезвачтIа, ада маса чкада кIвалахун лазим я, та вичин рекьяй кIвалах жагъидалди.
