Гадади яб гузмач…
Гадади яб гузмач…
“Зи 14 йис яш хьанвай гада заз эсиллагь муьтIуьгъ хъжезмач: са вуч ятIани тIалабайла, гьич ябни гузвач. Ада зун патавни гвачирдай кьазва. И кардикай бизар хьанвай за тикрарзава: “За ваз шумуд сеферда лугьуда?!” ЯтIани са жавабни авач. “Зун санал тур!” — гьа икIни гьамиша лугьудач, — вичин дердийрикай суьгьбетна зи са танишда. Квез акур гьалар яни ибур? Бес ихьтин дуьшуьшра вуч ийин, жуван аялдив гьикI эгечIин?” Агъадихъ галай къайдайрал амал авуни квез ихьтин гьаларай экъечIиз куьмекда.
1-къайда.
Аялдихъ элкъуьналди, гзаф ваъ, жезмай кьван тIимил рахух. И дуьшуьшда квехъ аял куь гъавурда акьадай ва адаз ван къведай умуд артух жеда. Вучиз лагьайтIа, аялдиз квез жаваб гудалди чIехибурулай гзаф вахт герек къведа. Кар ана ава хьи, абурун кьатIунрин йигинвал масад я. Гьа икI, эгер куьне куь аялдив суал вугузватIа ва адавай са вуч ятIани тIалабзаватIа, гьич тахьайтIа, 5 легьзеда гуьзета. Ахпа ада, мумкин я, рази жедай жаваб гуда.
Тайиндаказ ва куьруьдаказ рахаз чалишмиш хьухь. Яргъал фидай монологрикай кьил къакъуд. Эгер аялдиз тамам лекциядиз яб гунин лазимвал тахьайтIа, ада и яшда чир хьана кIани крар мадни хъсандиз кьатIуда. Месела, “за тIалабзава, сейрдиз фидалди шкафда къайда тур”, “исятда вуна физикадин тарс чирна кIанда” ва икI мад. Бязи вахтара рикIел хкунин са гаф бес я.
2-къайда.
Квез квехъ галаз гьикI рахана кIанзаватIа, гьакI аялдихъ галазни хъсанвал кIандайди яз, гьуьрметлудаказ ва явашдаказ рахух. Адет яз, яваш ванци инсан бейхабар ийизва, аялни квез яб гун патал чарасуз яз акъвазда. Ван-сес гьатнавай классдин дикъет вичел желбун патал и къайда муаллимри агалкьунралди гьавайда ишлемишзавач.
3-къайда.
Жува-жув дикъетлудаказ яб гуз вердишара. Аялди са квекай ятIани суьгьбетзавайла, маса крарал дикъет желбмир. Рахазвайдалай адаз кьве сеферда гзаф яб це. Эгер аялдихъ вичивай чирвилер къачудай кас тахьайтIа, куь чIехи хьанвай жавандикай дикъетлу яб акалдайдини жедач. Куьн аялдиз чешне хьанвайдахъ инанмиш хьухь, ахпа кIанзавай крар адавайни истемиша.
4-къайда.
Эгер квез гзаф хъел аватIа, рахун башламишмир. И гьал акур аялдиз мад куь ван къведач. Им жаванвилин яшдин психологиядин кьетIенвилерихъ галаз алакъалу я. Аялдин беденда арадал къвезвай гормонрин дегишвилери гуьгьуьлрин дурумсузвал арадал гъизва.
5-къайда. Са вуч ятIани лугьудалди, аялдихъ галаз вилерин алакъа тайинара. Сифте ам маса терефдихъ ваъ, квез килигзавайдахъ инанмиш хьухь (эгер авачтIа, адавай квез килигун тIалаб). И къайдади чIехибурун дуьшуьшдани кIвалахзава. Куьн сад-садан вилериз килигзавайла, аял куь ихтиярда жезва. И вахтунда адавай са вуч ятIани тIалабиз ва я жавандив суал вугуз жеда. Эгер гьамиша икI ийиз хьайитIа, квез аялдин дикъет герек атайла, ам квез яб гуз вердиш жеда.
6-къайда.
Иллаки чпин рикI алай кардал машгъул жезвайла, жаванриз гзаф дуьшуьшра куьне гузвай суалдал фикир желбиз четин я. Аялдиз гьакъикъатдани куь ван тахьун мумкин я. Вучиз лагьайтIа и яшда дикъетдин кьетIенвал гьа ихьтинди я. Ихьтин дуьшуьшда тагькимара — вахтуналди тир сергьят эциг: “Заз вахъ галаз са декьикьадилай рахаз кIанзава. ТIалабзава, гъиле авай кIвалах акъвазара” ва я “заз са кьве декьикьадилай ви куьмек герек къведа”. Вични тайинарнавай вахт 5 декьикьадилай артух хьун лазим туш. Акси дуьшуьшда куьне ганвай тапшуругъ жавандин рикIелай фида.
7-къайда.
Эгер куь аялди векъивилериз рехъ гузватIа ва чIехибуруз гьуьрметзавачтIа, адаз и кар къахлурна кIанда. Герек жавандиз вич яру цIарцIелай элячIзавайди гьамиша чир жен. Жуван критика аялдал вичел ваъ, ада вичи вич тухузвай тегьердал рекье тур. Месела, “зун вав рахазвайла, вуна вилер цавуз хкажзава. Им гьуьрметсузвал авунин лишан я. Мад икI авун герек туш”. “Зун вахъ галаз рахазвай-ла, заз “зун секинвиле тур” гафар лагьана виже къведач. За и гафар мад тикрар тахвун патал чалишмиш хьухь”.
8-къайда.
Аялдихъ галаз барабардахъ галаз хьиз рахаз чир хьухь. Ам кстахармир, гьа са вахтунда пуьрчуькьарни ийимир. Маса жуьреяр жагъур тийидайвал, къуй ада вичин метлеблувал гьисс авурай. Хизандин гьар жуьре месэлайрай аялдихъ галаз мукьвал-мукьвал меслятар ая. Мумкин я, ада са гьихьтин ятIани таза къарар кьабулун теклифда. Ихьтин гьалара векъивилизни рехъ гана виже къведач.
9-къайда.
Куьне аялдиз вуч дуьз ятIа ва туштIа, вуч жедатIа ва я жедачтIа, гьадакай суьгьбет ая. Адаз вичи-вич дуьздаказ гьикI тухун лазим ятIа чизвай хьизни фикирмир. Куь кесерлувал аялдиз гьеле гзаф герек я. Анжах и кар насигьатдин (мийир-межердин) жуьреда ваъ, дуствилин суьгьбетдин вахтунда, адалайни хъсан — хсуси тежрибадин чешнедалди кьилиз акъуд.
10-къайда.
Гьуьжетрикай кьил къакъудиз чалишмиш хьухь. ГьакI тIвар патал уфт аладарунин, къуьнер чуькьуьнин, квез хъел атанвайди къалурунин гьерекатри гуьзлемишдай нетижайрал гъидач. Практикади къалурзавайвал, эгер чIехибурун фикир желб авун патал и кардихъ менфят авачтIа, жаванри векъивилериз рехъ гун, чина акъвазна рахун акъвазарзава. Гьавиляй терефсузвал хуьн, жавабар тагун, наразивал къалур тавун хъсан я. Месела, са куьз ятIани бейтерефдаказ килиг. Эгер и кардикай куьмек жезвачтIа, маса кIвале ацукь. Куьрелди, аял векъидаказ рахазмай кьван вахтун-да суьгьбет давамармир. Гьа икI гьамиша ая.
11-къайда.
Жаванди гьатта вичи-вич чIурукIа ва векъидаказ тухузваз хьайитIани, адаз туьгьмет маса жаванар ва я чIехибур алачир чкадал ая, гьикI хьи абуру чпиз ийизвай гьихьтин хьайитIани туьгьметар (критика) серт хьуналди (намусдик хкIуналди) кьабулзава. Ида аялдин патай векъивал мадни артух хьунал гъун мумкин я.
12-къайда.
Аялдивай дуьзвал ва керчеквал (правдивость) истемиша. ДатIана жув дуьзвилив эгечIзавай тегьердикай суьгьбет ая: “Чи хизанда вирида сада-садахъ галаз дуьз рафтарвал авуна кIанда”. Амма и кар ийидалди, куьне и жигьетдай гьихьтин чешне къалурзаватIа, гьадаз фикир це. Куьне “тахсир квачир” тапарар ишлемишзавани? Куьне, кIвале аваз-аваз, аялдивай телефондай куьн авач лугьун тIалабайди яни ва икI мад.
13-къайда.
Тапаррин мумкин тир себебар винел акъудиз чалишмиш хьухь. Адет яз, жаванди тапарар сифте нубатда диде-бу-бадин, чIехибурун, дустарин дикъет вичел желбун патал ийиз эгечIзава. Кьвед лагьай чкадал пехилвал, умудсузвал, бейкефвал ва я ажугълувал, пуд лагьай чкадал лагьайтIа, туьнбуьгьдин вилик кичIевал ва диде-бубади тапшурмишай кар кьилиз акъудиз тахьунихъай игьтиятлувал ала. Вични и месэладай ачух суалдихъ гуьзлемишзавай жаваб жедач. Адет яз, жавандиз вичизни гьакъикъи себебар гьибур ятIа чизвач. Куьне тапарар мус башламишнатIа, ада низ тапарар ийизватIа, — вирибуруз ва я анжах бязибуруз, гьа кардиз фикир це.
14-къайда.
Куь аял чIехи хьанватIани, ам тапарар авун кутуг тавур кар тирдан гъавурда тун давамара. И кар патал аялдин яшдиз килигна тапарар авуни гьихьтин хуш текъведай крарал гъун мумкин ятIа, гьабурукай адаз уьмуьрда дуьшуьш жезвай таъсирлу чешнейралди суьгьбет ая: кесерлувал агъуз аватун, таяр-туьшери ваз ихтибар тахвун (жаванвилин яшда и кардихъ еке метлеб ава), тапа-рар авуни иллаки лап мукьва инсанар бейкефарун ва икI мад. Жува-жув писдаказ тухуни квел гъун мумкин ятIа, аялдиз гъавурда акьаз куьмек гунин мураддалди адаз суалар це. И вахтунда абуру гудай жавабар гуьзета. Месела, “вуна гаф хуьн тийиз хьайитIа, зун вахъ гьикI инанмиш жеда?” ва икI мад.
15-къайда.
РикIел хуьх, жаванди гзаф дуьшуьшра тапарар дикъет вичел желб авун патал ийизва. И кар фикирда кьуна, тапарар авун акьван хцидаказ кьабулмир. Эгер куь аялди тапарар авунватIа, секинвал хуьз чалишмиш хьухь: куь гьарай-эверди ам жезмай кьван яргъаз катуниз мажбурда, адан къилихарни дегиш жедач.
16-къайда.
Тапарар авунай “жерме” кардик кутур. Ахьтин къайда хкягъа хьи, герек куь аялдиз адан нетижада мад тапарариз кIан техжен. Месела, гьар сеферда тапарар авурла, аялди диде-бубадивай ва масабурувай багъишламишун тIалабрай.
17-къайда. Жаванди вич тухузвай тегьердай мукьуфдивди кьил акъуд. Вичин къаст илитIдай къилихдин себеб вуч ятIани, кьилинди аялди вичин вилик адан патахъай жаваб гун я.
18-къайда.
Аялди вич дуьздаказ тухузвай вахтуникай менфят къачуна адан тарифар ая. И къайда гьам гъвечIи школьникар ва гьамни жаванар патал гьа са жуьредин таъсирлуди я. Аялдин тарифар авуни ада вич мукьвал-мукьвал чешнелудаказ тухунин карда гьевесламишзава.
19-къайда.
“Командирар” а кардин гъавурда туна кIанда хьи, абуру чеб тухузвай тегьер гьуьрметсузди, бязи вахтара лагьайтIа, рикIиз тIарвал гузвайди я. Гьавиляй аялдиз “роль дегишарун” теклифа.
20-къайда.
Аял гьар са карда нубат хуьнин гереквилин гъавурда тур. Вири крара сифтеди хьун хъсан я, амма патав гвайбурун хатурни хана виже къведач. Вичин гъвечIи дестеда командир хьайитIани, ам масабурун арада лайихсуздаказ вилик жергейриз экъечIиз кIанзавайди (выскочка) хьиз гьисабун мумкин я. Сад лагьайди яз гьисабун патал жавандиз “нубатдани акъвазиз” чир хьана кIанда. Гьадалайни важиблуди жуван гуьгьуьлар дегиш хьунал гуьзчивализ алакьун, нубат гуьзетиз ва адал амал ийиз чир хьун я.
Нариман Мамедов, журналист-педагог
