Аялдиз тIуьн ва тербия гун
Али бин Абу ТIалиба лугьудай: «Аялдиз дидедин некIедилай берекатлу ва менфятлу нек авач». Нек гьасил хьун ва акъатун патал хилбадин жевгьерди ва я гьалимади хъсан таъсир ийизва, амма мукьвал-мукьвал хилба ишлемишуни некIедин дад дегишарун ва аялдин къен ракъурун мумкин я.
Йикъа 100 мл-дилай гзаф хилбадин жевгьер ва я гьалима хъун меслят къалурзавач. ГьакIни къейд авун лазим я хьи, дидедин руьгьдин ва психикадин гьалди некIедин еридиз эсер ийизва. Хъел квайла, пашманзавайла ва стресс авайла нек гун аялдиз зарарлу я.
«Кунузу Сихха» ктабда лагьанва: «Сифте гьафтейра аялдиз мукьвал-мукьвал тIуьн гун лазим я – ада тIалабай гьар сеферда, вучиз лагьайтIа сифте гьафтейра ада тIимил нек фитIинзава. Амма са шумуд гьафтедилай аял тIуьн гунин вахтарихъ вердишарун герек я.
Адаз юкъуз кьуд сеферда ва йифиз кьве сеферда тIуьн гун хъсан я, дидеди тIуьн тIуьрдалай кьулухъ ва я недалди сад-кьве сятинин вилик ва я кьулухъ. Вад ва я ругуд вацра авайла аял кьезил тIуьнихъ вердишарайтIа жеда, месела некIедал ва я цел рганвай дуьгуьдин хапIадихъ. Кьве йис хьайила чIехибуру незвай тIуьнихъ вердишарда ва яваш-явашди хурухъай галудда.
Гьа ктабда мад лагьанва: «Дидеди вичин аялдин михьивал авун лазим я: чуьхуьз, чин-гъил чуьхуьз, адан кьилин ва бедендин михьивал ийиз. ЦIуд варз жедалди адав кIвачел акъвазиз тун герек туш, вучиз лагьайтIа адан кIарабар гьеле зайифзама.
Нагагь аялди са квехъай ятIани кичIевал гьиссзаватIа, ам явашдиз адахъ (квехъай адаз кичIезватIа) вердишарун ва кичIе хьун герек туширди къалурун лазим я; идахъ галаз санал ам бязи шейэрихъай игьтият ийиз вердишарун герек я – месела, цIухъай ва вагьши гьанванрихъай.
Диде-бубайри рикIел хуьн лазим я хьи, аялди вири крара абурулай чешне къачузва, гьавиляй вири крара адаз чешне хьухь. Куь аялди ийизвай вири крарихъ (вич пис тухунихъ) галаз рази хьана виже къведач, ва адаз кIандай вири затIар гана кIандач, гзаф диде-бубайри ягъалмишвилелди ийизвайвал.
Ирид йисалай адаз кьуршахар кьаз, балкIандал алаз физ, сирнав ийиз чирна кIанда. Адалай гъейри, ам кьадардилай артух галат тежедайвал, адаз диндин бинеяр, Къуръан кIелиз ва хуралай чириз, кхьиз ва кIелиз чирун, маса илимар чирдайвал гьевес кутун лазим я.
Аялар муьжуьд сятина ксурун хъсан я, тIуьн лагьайтIа, кьуд сефердинди авун лазим я. Ирид йисалай адаз эдебар ва вич хъсандиз тухуз чирун герек я».
Сайфуллагь-къади Башларова кхьизва: «Аялриз тIуьн тIуьнин, ксунин, жендек чуьхуьнин ва адан маса крарин къайдаяр чирун лазим я, аял къайда хуьдайди ва лагьай вахт дуьм-дуьз вилив хуьдайди яз чIехи жедайвал. Хайидалай кьулухъ пуд лагьай вацралай гатIумна ам тIуьнив вердишарайтIа жеда. ТIуьн тIуьрдалай кьулухъ аял гьасятда ксурна виже къведач. Ам агъа кIан са зур сятина къугъурна кIанда. Аял ксурдалди, ам ксузвай кIвализ гьава гана кIанда».
Али бин Абу ТIалиба лугьудай: «Кьве йис хьайила аял хурухъай галудда, ирид йис хьайила адан некIедин сарар акъатда, цIукьуд йис хьайила адан яш тамам жезва, къанни пуд йис жедалди ам чIехи жезва, яхцIур йис хьайила ам тамам жезва».
Асмуиди ахъайзава: «Лугьузва хьи, ирид йис жедалди аял ви секинвал жеда, кIуьд йис хьайила – ви къаравуш ва куьмекчи, цIукьуд йис хьайила ам я ви дуст жеда, я ви душман. Эгер вуна адахъ галаз хъсан рафтарвал авунатIа, ам ви юлдаш ва дуст жеда, эгер авуначтIа – душман».
