Аллагьдихъ инанмиш хьайи монголрин сифте гьаким
Къизилдин Орда
Къизилдин Орда – Юкьван Евразиядин чилерал алай юкьван асиррин гзаф миллетрин пачагьлугъ тир. Ам идара ийизвайди Чингисханан рухвайрикай сада – Джучиди – бине кутур тухум тир. Монголиядин империядин гьакимвалзавай тухумдин арада Джучидри кьакьан чка кьунвай. Вири дявейра гьатай затIарин пуд паюникай са пай гьа хизандинди тир.
И тухум ва Джучидин рухваяр гьеле аялвилин йисара Исламдин таъсирдик акатна. Идан себебни Джучидин папарикай сад, Хорезмдин гьукуматдал монголри гьужумай вахтунда терг авур Хорезмшагьрикай эхиримжидан руш, Рисалят хьана. Гьисабзава хьи, шагьдин руш монголрин есирда гьатна ва Джучиди ам гужалди вичиз пабвиле къачуна, амма руша вичин дин хвена ва чуьнуьх тавуна Исламдин вири эмирар кьиле тухузвай.
Гьа икI, Джучидин рухваяр чпин дидедин диндин ва къилихдин таъсирдик акатна. Джучи кьейидалай кьулухъ тахт ирсинай адан чIехи хва Батудал (Батый) гьалтна. Ада мусурманриз хатур къалурзавай ва ачухдиз гьуьрмет ийизвай ва и кар, гьелбетда, Угэдэян рухвайри (имидин рухвайри) наразивал къалурунин себеб жезвай ва идан нетижада абурун арада фикиррин чаравал жезвай. Гьижрадин 653-йисуз Бату кьейидалай кьулухъ Къизилдин Ордадин гьаким Беркихан Насир Абу аль-Маали хьана. И вакъиа Багъдад ва Аббасидрин халифат терг жедалди кьуд йис амаз хьана.
Беркихана Ислам кьабулун
Беркихана Ислам гьижрадин 650-йисуз, мусурманрин алимрикай садахъ – Нажмуддин азЗагьидидихъ галаз гуьруьш хьайидалай кьулухъ кьабулна. А вахтунда ам гьеле гьаким тушир ва са кьадар вахтунда Хорезмда авай. Гьа гуьруьшдин вахтунда Беркихана Нажмуддинавай мусурманрин имандикай хабарар кьаз хьана, адани Беркиханан вири суалриз жавабар гана.
Беркихана Ислам кьабулун адан имидин рухвайриз ва Монголиядин империядин гьакимвалзавай амай тухумдиз еке къалабулух кутадай кар хьана. Беркихана гьакимвалзавай вахтунда Къизилдин Ордадин жуьреба-жуьре пипIера гзаф мискIинар ва медресаяр эцигна, хандин кIвале лагьайтIа, гзаф мусурманрин алимар авай. Беркихан себеб яз гзаф монголри ва кипчакри Ислам кьабулиз хьана.
Беркихан гьеле Къизилдин Ордадин гьаким тушир вахтунда, Хулагудиз Аббасидрин халифат терг ийиз кIанзавайди адаз чир хьана. Ада вичин стхадивай, Къизилдин Ордадин гьаким Батуханавай, Хулагу халифатдихъ галаз дяве ийиз фин тийидайвал вичин фикирдилай элкъуьрун тIалабна. Беркихана Аббасидрин халиф аль-Мустасим Биллагь вичин хъсан дуст я лагьана, вичин тIалабуниз гьа ихьтин баян гана.
Хулагуди Батуханан тIалабун тамамарна ва Иракдал гьужумун акъвазарна, амма Батухан кечмиш хьайидалай кьулухъ, ада вичин мурад кьилиз акъудна. 1255-йисуз хъсандиз гьазур хьайидалай кьулухъ Хулагуди исламдин уьлквейрал чIехи гьужум башламишна ва 1258-йисуз (гьижрадин 656-йисуз) Багъдад ва Аббасидрин халифат терг авуналди ам куьтягь хьана. Мамлюкрин гьукуматдихъ галаз авай Беркиханан дуствилин алакъайрихъ мусурманрин уьлквеяр монголрин зулумдикай азад авунин карда чIехи мана авай. ГьакIни монголрин кьилин гьаким кьиникь ва гьукум патал абурун арада хьайи женг идаз куьмек хьана.
И кар себеб яз, вичин дяведин гьужумар Шамда, ахпа Египетда давамариз кIанзавай Хулагу, чкадал Китбуги кьиле аваз вичин кьушундин анжах са пай туна, Монголиядиз хъфиниз мажбур хьана. И вахтунда Сайфуддин Кутузакай Египетдин гьаким хьана. Ада са куьруь вахтунда гьукуматда къайда туна, экономика хкажна. Ада виликдай Египетдай катай мамлюкрин дестейрихъ галаз, гьа жергедай яз абурун башчи Загьир Бейбарсахъ галаз ислягьвилин икьрар кутIунна ва дяве ийиз алакьдай кьушун гьазурна.
И кьушунди гьижрадин 658-йисуз Айн аль-Жалут тIвар алай чкада Китбуги кьиле авай монголрин кьушунар кукIварна. И вахтунилай вири мусурманрин алем монголрин зулумдикай азад хьун башламишна. Адалай кьулухъ Беркихана мамлюкрин гьукуматдихъ галаз дипломатиядин рафтарвилер ва дуствилин алакъаяр анжах мягькемарна. Ада вичин руш Сайфуддин Кутузалай гуьгъуьниз мамлюкрин гьаким хьайи Рукн ад-Дин аз-Загьир Бейбарсаз гъуьлуьз гана.
Беркиханан ва Хулагудин акъажунар
Мамлюкрихъ галаз садвал хьайила, Беркихана Персияда Ильханидрин гьукуматдин гьакимвал ийизвай Хулагудихъ галаз акъажунар авуниз гзаф фикир гуз хьана. 1256-йисалди Беркиханни Хулагу монголрин ЧIехи хандиз муьтIуьгъ жезвайди тир. Адан кьилин штаб Каракорум лугьудай чкада авай. И кар себеб яз абурун арада чIехи акьунар хьанвачир, амма ЧIехи хандин гьукум зайиф хьайидалай кьулухъ, абуруз тайин аслу туширвал хьана ва Къизилдин Ордадинни Ильханидрин гьукуматдин алакъаяр дибдай дегиш хьана.
ЧIехи аксивал авунин эвел, Къизилдин Ордадиз вичин агрессия къалуруналди, Хулагуди эцигна. 1263-йисуз (гьижрадин 662-йисуз) Хулагудин ва Беркиханан арада хьайи дяведа Ильханидар кIаник акатна. И хабарди вири мусурманрин алем шадарна. Беркихана, вичел чан аламай кьван, мусурманриз ва исламдин уьлквейриз куьмек гуз давамарзавай ва Хулагудиз акси яз дяве ийизвай. Беркиханан мейит Къизилдин Ордадин меркез, Сарай Берки шегьердиз тухвана ва ана ам мусурманрин адетралди кучудна. Беркиханаз хва тахьуниз килигна, адан чкадал Батуханан хтул, Менгу Тимур жедайди малумарна.
НУРМУГЬАММАД ИЗУДИНОВ
