Къуръандин аятар са ктабдиз кIватIун
Мусурманрин сад лагьай халиф Абу Бакр ас-Сиддикьа идара авун анжах кьве йисузни пуд вацра давам хьана, амма гилан уьлчмейрихъ гекъигайла са куьруь тир вахт, лап важиблу вакъиайралди ацIайди хьана. Абуру Исламдин гьукуматдин бинеяр мягькемарна.
Идаз чун, дагъустанвияр, гъавурда акьадай мисал гъиз жеда: рагьметлу Муфтий ва шагьид Саййидмугьаммад гьажи Абубакарова вич гележегда кьиле фидай крар патал рехъ михьзавай бульдозердихъ галаз гекъигзавай. Гьа гьакI Абу Бакр ас-Сиддикьа Исламдин уммат, халиф Умара кьилиз акъудай чIехи ачухунрихъ гьазурна. Мусурманрин умматдин кьиле авайла Абу Бакран гзаф кьадар агалкьунрикай сад – Пак Къуръандин текстер хуьн хьана.
Аллагьдин Расул ﷺ авайла вири Къуръан къейд авунвай – мецелди ва кхьена. Кьилин фикир Пак Къуръан хуралай чируниз ганвай. Идазни са шумуд себеб авай: арабрин гьич тежер хьтин хурун зигьин, информация мецелай агакьарун ва а вахтуниз лап адет тир чарчин эксиквал. Чи эрадин кьвед лагьай асирда акъуднавай чар гьеле Китайдин милли шей яз амай ва ам акъуддай къайда дикъетдалди чуьнуьхзавай. Гьавиляй кхьинар гьа вахтунда авай затIарал ийизвай – кIарасдал, гьайванрин хамунал, чин дуьз къванерал, пальмадин пешерал ва икI мад.
И кIвалах Пайгъамбардин ﷺ гзаф кьадар писаррин кьетIен ихтияр тир. Абуру неинки кхьизвай, гьакI Къуръандин аятар галай-галайвал эцигни ийизвай. Амма а гьар жуьредин пергаментар чирвилерин асул дибдин чешмеяр тушир, абур алава алатар тир. Арабри, гьа жергедай яз Мугьаммад Пайгъамбардин ﷺ асгьабрини, чпин хурун зигьиндик гзаф умуд кутазвай. Аллагьдин Расулдин ﷺ виш асгьаб кьван тамам гьафизар (Къуръан хуралай чизвайбур) тир. Абурукай сад лагьайбур – кьуд адалатлу халиф.
Къуръан къанни пуд йисан къене ракъуруни асгьабриз Къуръандин аятар хуралай чирдай лап хъсан мумкинвал гана. И кар Къуръандин стилистикадини къалурзава: «Чна Къуръан хуралай чирун патал регьятарна…» («Аль-Къамар» сурадин 17-аят), - лугьузва Аллагьди ﷻ.
Абу Бакр ас-Сиддикьа идара ийизвай вахтунда Къуръандин месэла мад лап важиблуди хьана. Къуръан гвай кьилин ксар – гьафизар – йигиндиз и дуьньядай физвай. Анжах са Ямамадин тапан пайгъамбар Мусайлимадиз акси тир женгина 70-далай гзаф гьафизар кьена. Гьа и мусибатлу вакъиа, асгьабар Къуръан квахьунин вилик пад кьадай тайин тир серенжемар кьабулдайвал гьевеслу авур эхиримжи сергьят хьана.
Сифтени-сифте Къуръандин кхьинар кIватIунин фикир Умар ибн ХатIтIабан кьилиз атана. Ада гьасятда ам мусурманрин халифдиз теклифна. Абу Бакр сифтедай кьве рикIин хьанвай, Пайгъамбарди ﷺ адан патахъай са затIни лагьанвачир ва акI авун буйругънавачир. Ада Исламда ихтияр авачир цIийивал тваз ва я ам тунин себеб жез игьтиятвал ийизвай. Амма Умара а кам дуьзди тирди ам инанмишарна ва гьа идалди чи динда ихтияр авай цIийивал туниз чка авайди тестикьарна.
Ихьтин жавабдар кIвалах Къуръандин гьафизрикай ва писаррикай сад тир Зайд ибн Сабит аль-Ансаридиз тапшурмишна. Зайда вичин тIварцIихъай ахъайзава: «Абу Бакра зи патав ракъурна. Им Ямамада (гьафизар) кьенвай вахтар тир. Халифдин патав Умарни гвай. Абу Бакра лагьана: «Зи патав Умар атана ва лагьана: «Ямамадин югъ инсанар (Къуръандин гьафизар) патал инсафсузди тир ва заз кичIезва гьа ихьтин кар маса гьафизрин кьилелни къвез жуьреба-жуьре дявейра, ва а чIавуз Къуръандай гзаф затIар квахьда. За гьисабзава хьи, вуна Къуръандин текстер кIватIун тапшурмишна кIанда». За Умаравай хабар кьуна: «Чна Аллагьдин Расулди ﷺ тавур кIвалах гьикI ийида?» Умара лагьана: «За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, и карда хийир ава». Умара зун и карда инанмишариз акъвазнач, та Аллагьди ﷻ а кардиз зи рикI ачухдалди ва зани Умара хьиз гьисабдалди».
И лап важиблу кIвалах патал Зайд хкягъун дуьшуьшдин кар тушир. Ам Къуръандин гьафиз тирдалай гъейри, ам гьеле жегьилзамай ва гзаф акьуллу тир. Зайдал Аллагьдин ﷻ келимаяр ихтибар ийиз жедай ва умматди адаз ихтибар авуна. Зайдаз вичин хиве гьатнавай жавабдарвилин пардикай чизвай ва и кар адан гафарай аквазва: «За Аллагьдал ﷻ кьин кьазва, эгер абуру заз дагъ са чкадилай масанал тухвана эцигун тапшурмишнайтIа, ам Къуръан кIватIунилай четин жедачир».
Зайдан кIвалах сифте нубатда авай пергаментар анализ авуникай ибарат тир. Абур, чна винидихъ къейд авурвал, гьар жуьредин затIарал кхьенвай, амма са чкада авай – Пайгъамбардин ﷺ кIвале. Зайд ибн Сабитан асул кар а кхьинар асгьабрив гвайбурухъ галаз гекъигун тир. Вичин кIвалахдикай ада икI лугьузвай: «За Къуръандин текстер пальмайрин хилерилай, кьелечI лацу къванерилай ва инсанрин рикIерай кIватIиз, ахтармишиз башламишна. Зайдан гафарин мана ам я хьи, ада Къуръан кIватIунин кьве кIарцIин механизм кардик кутуна: кхьенвай аятар гьафизриз хуралай чизвайбурухъ галаз гекъигзавай. Мединадин вири агьалияр Къуръан хуьн патал кьиле физвай и чIехи кIвалахдикай хабардар тир ва адаз чпивай жедай куьмек гузвай. И кIвалах гьикI кьиле физвайтIа, агъадихъ галай кьве гьадисди къалурзава.
Сад лагьай гьадис Ягьйа ибн Абдурагьман ибн Хатибалай гъизва: «Умар атана ва лагьана: «Ни Аллагьдин Расулдивай ﷺ Къуръандай са вуч ятIани кхьенватIа, ам гьам гваз атурай». Абуру (асгьабри Къуръандин аятар) луьлейрал (чарарал), гъвечIи кьуларал ва пальмадин хилерал кхьизвай. Ада (Къуръандин) кхьинрикай са затIни кьабулзавачир, та абурун патахъай кьва шагьидди шагьидвал ийидалди». Генани дуьз хьун патал, асгьабди, а кхьинар Пайгъамбардин ﷺ вилик ва ада лугьуз авунвайди чпин вилералди акур кьве шагьид гъана кIанзавай. Гьадисдай аквазвайвал, и карда Умар ибн аль-ХатIтIаба активнидаказ иштиракзавай. Ам Зайд ибн Сабитан эрчIи гъил ва сад лагьай куьмекчи тир.
Умара и карда чалишмишвилелди иштиракзавайди Хишам ибн Урвадилай гъанвай кьвед лагьай гьадисдини къалурзава: «Абу Бакра Умараз ва Зайдаз тапшурмишна: «МискIиндин ракIарин патав ацукь. Вуж куь патав кьве шагьид галаз атайтIа ва Къуръандин кхьинрай са затI къалурайтIа, куьне ам кхьихь»».
Гьа икI, вири Къуръан чарарал – луьлейрал кхьена. Вири и акьалтIай дикъетлу ва гзаф алахъун алай кIвалах 15 вацра давам хьана ва гьеле Абу Бакр ас-Сиддикьал чан аламаз акьалтIар хьана. Абу Бакран луьлейра маса асгьабрин кхьинра авачир надирвал авай. И луьлейрик аль-Мансух (чпин мана къуват амачирди яз малумарнавай) аятар квачир, гьакIни аятрин баянар, къейдер ва дуьаяр. Абуруз виридаз ихьтин асгьабрин кхьинрай килигиз жедай: Али ибн Абу ТIалиб, Абдуллагь ибн Масуд, Убаю ибн Ка`б ва масабур.
