Сур чешмейрин гелерай
Сур чешмейрин гелерай
эвел алатай нумрада
МискIиндин кьиблепатан цлан патав вацIун 35x31x10 сантиметрдин кьадардин къван хуьзва. Ам мискIиндиз мукьва яз эцигнавай кIвалерин харапIайрикай жагъана. Аданни и мискIиндин арада тайин тир алакъа авани, авачни малум туш, амма и къван алай вахтунда диндин дараматдин мулкарал ала. Насх хатIунал авунвай пуд цIарцIикай ибарат текст къванцин юкьвал атIанва:
Таржума:
“1) Эцигна и
2) Цал Агьмада РичIай тир (Риджали)
3) ва Назар-Алиди Хуьруьгай тир (ал-Хуруки)”.
Кхьинра РичIа ва Хуьруьг хуьрерай тир кьве устIардин тIварар кьунва. Къейд ийин хьи, РичIа Агъул районда ава, Хуьруьг — Цуругъривай кьве километрдин яргъа, Ахцегь райондин мулкарал. РичIай тир устIардин нисба (инсан гьи хуьряй, гьи диндин, гьи тухумдин… векил ятIа къалурзавай гаф) тайин тир артикль галачиз, туьрк чIалан кьетIенвилер хвена ганва. Араб чIалалди РичIай тир инсандин нисба “ар-Риджи” жезва. И кьетIенвал Дагъустандин мулкарилай жагъанвай араб чIалал кхьинар авунвай чешмейра юкьван виш йисарилай гатIунна ишлемишнава. Агъул райондин Хутхул хуьре чаз мискIиндин эцигунрикай хабар гузвай, амма тарихдиз талукь рекъемар алачир чешме жагъана. Ахтармишунар кьиле тухвайдалай кьулухъ ам XVII-асирдиз талукь тирди якъин хьана. Ада мискIин эцигай устIаррин арада РичIай тир Агьмад авайдакай хабар гузва. И ва Цуругъа авай къванцел авунвай кхьинрин кьетIенвилер фикирда кьуртIа, абурун арада мукьвавал ава. Яни эхиримжи чешмени XVII-асирдиз талукьди я лугьуз жеда.
Луткун
Лезгистандин къадим хуьрерикай сад тир Луткун Самур вацIун чапла пата, Ахцегьривай тахминан 2 километрдин яргъа, гьуьлуьн дережадилай 1120 метрдин кьакьанда ава. Луткунрин къадимвилин гьакъиндай хуьруьн куьгьне жуьмя-мискIиндин цлара авай, чпел XI-XIII-асирриз талукь куфи хатIунал кхьинар авунвай къванери шагьидвалзава. МискIинда исятдани XI-XII-асирриз талукь, вичел устадвилелди нехишар атIанвай кIарасдин дестек ама. МискIиндин тIебии тушир мармардикай (штуковый) авунвай мигьрабдин (мис-кIиндин цла кьибледихъ элкъуьрна тазвай тагъдин кIалубдин ара) амукьаярни тахминан гьа и девирдиз талукьди я. Къейд ийин хьи, Луткунрин жуьмя-мискIинда авай хьтин надир мигьрабрин амукьаяр Дагъустанда мад анжах кьве мискIиндай жагъанва: Къаракуьредин (Докъузпара район) ва Къалакъурейшдин (Дахадаев район). Абурукай виридалайни къадимди Къаракуьредин мискIиндин мигьраб яз гьисабзава (X-асир). Мискискарин хуьрени гьа и жуьредин мигьраб хьайидакай делилар ава. Абур 2020-йисуз чапдай акъатай “Мискискарин тарих” ктабда ганва. И жуьредин мигьрабар, Дагъустандилай гъейри, Урусатдин мад са региондани авач.
Куьгьне жуьмя-мискIин Луткунрин тарихдин кьилин имаратрикай сад я. Хейлин йисара адан дараматдин са пай чкIанвай гьалда авай. Алай вахтунда ам цIийикIа туькIуьр хъувунва. МискIин куьгьне хуьр хьайи мулкарал дагъдин са хилел (отрог) ала. Дараматдин кьиблепатан цла сад-садан винел чпел куфи хатIунал авунвай кхьинар алай еке кьве къван ава. Абурукай садан кьадар — 67×15, муькуьдан — 71×13 сантиметрдиз барабар я. Кьведални сад хьтин кхьинар авунва:
Таржума:
“Регьимлу, Мергьяматлу Аллагьдин тIварцIелди”.
И кхьинар тIебии тушир мармардикай авунвай мигьрабни кIарасдин дестек туькIуьрай асирда авунвайбур хьун мумкин я.
Жуьмя-мискIиндин рагъа-кIидай патан цла авай тагъдин винел 86×11 сантиметрдин кьадардин къван ала. Адал куфи хатIунал Къуръандин “Кал” сурадин са аятдай цIарар атIанва (2-сура, 137-аят):
Таржума (мана):
“1) Аллагьди вун абурукай (абурун писвилерикай) хуьда,
2) — бес, Ам — Вири Ванер Къведайди ва Вири Чидайди я эхир. Кьади…”.
Кхьинрин бязи кьетIенвилер фикирда кьуналди, чна и чешме XII-XIII-асирдинди яз гьисабзава.
Хуьруьг
Ахцегь райондин Хуьруьгрин хуьруьн жуьмя-мискIин лезгийрин архитектурадин надир гуьмбет я. Диндин дараматдин эпиграфика, мукьвара чаз жагъанвай са чешме квачиз, тамамдиз чапдиз акъатнава.
МискIиндин мигьрабдин патав гвай тикдаказ акъвазарнавай са къванцел куфи хатIунал атIанвай, чпиз хасаратвилер хьанвай кхьинар ала:
Таржума:
“1). Аллагьдилай гъейри маса илагьи авач, Мугьаммад — Адан Расул я,
2). гьакъикъатда. Малла Гъариф”.
И кхьинрин кьетIенвал адакай ибарат я хьи, ам Дагъустандин эпиграфикада “малла” термин къейднавай сад лагьай чешме я. “Малла” гафуни мусурманрин ихтиярар чидайди ва диндин къайдайрин гъавурда авайди лишанламишзава. Кхьинрин эхирдай гьалтзавай тIвар, чи фикирдалди, къванцел гьарфар атIай касдин тIвар я. ХатIунин къайдадин бязи кьетIенвилер фикирда кьуртIа, и чешме тахминан XII-XIII-юкьван виш йисариз талукьди я.
Лагьана кIанда, виликдай Хуьруьгрин хуьре куфи хатIунал авунвай кхьинар алай чешмеяр садазни жагъанвач. Чна ахтармишнавайди сад лагьайди я. Тарихдиз талукь и гуьмбетди гьакIни XII-XIII-асирра Хуьруьгрин хуьр авайдан гьакъиндай шагьидвалзава.
Мацар
Кьакьан дагъларин къужахда авай, физ четин тир Мацарин хуьр (Ахцегь район) гьуьлуьн дережадилай 2000 метрдин кьакьанда ава. ЧIехи тарих авай и хуьре алай вахтунда са касни яшамиш жезмач, ам харапIайриз элкъвенва. Адан юкьван виш йисарин тарихдиз талукь бязи чинрикай араб чIалал кхьенвай “Мацарин тарих” чешмеда раханва. Идалай гъейри, Мацарин хуьр Магьмуд ал-Хиналукидин 1456-йисаз талукь тарихдин чешмедани къейднава. Ина авай жуьмя-мискIин виликдай хуьруьн кьилин имаратрикай сад тир. Гьайиф хьи, чи йикъара адан дараматдин са пай михьиз чкIанва. МискIиндин къенепата тагъдин кIалубда аваз эцигнавай цларикай сана 60×20 сантиметрдин кьадардин вацIун къван ава. Адал, куфи хатIунин бязи кьетIенвилер вилив хвена, насх хатIунал авунвай кхьинар ала. Текст мусурманрин диндиз талукь келимайрилай гатIунзава. Къванцин агъа кьилевай чапла пипIе ругуд пIипI алай гъетрен (гексаграмма) кIалуб атIанва. Къейд ийин хьи, и кIалуб Дагъустандин петрографикада (дагъдин жинсер ахтармишдай илимдин хел) машгьур яржарикай сад я, ам гзаф кьадар мискIинрин, яшайишдин кIвалерин цларал, сурун къванерал гьалтзава. Ихтилат физвай къванцел 3 цIарцIикай ибарат текст ала: Таржума: “1). Агъавал Сад тир, Къудратлу Аллагьдиз талукь я. ЦIийикIа туькIуьр хъувуна и мискIин 2). зулкъада вацра кIуьд вишни яхцIур лагьай йисан 3). гьижрадин Пайгъамбардин — алейгьи ссалам”. Гьижрадин 940-йисан зулкъада варз 1534-йисан 15-майдиз гатIунна ва 12-июндиз акьалтI хьана. Мацарин хуьряй жагъанвай чешме XVI-асирдиз талукь, вичел эцигунрикай хабар гузвай тарихдин делилар алай надирбурукай сад я. Дагъустанда эпиграфикадин гуьмбетар ахтармишнавай девирда XVI-асирдин эцигунрикай хабар гузвай ва чпел тарихдиз талукь делилар алай анжах ругуд гуьмбет винел акъуднава. Абурукай пуд чаз Самур дередин хуьрерай жагъана. Ихтилат физвай чешмеда мискIин цIийикIа туькIуьр хъувунвайдакай хабар гузвайди фикирда кьуртIа, чавай Мацарин хуьре диндин имарат лап фад эцигнавайди тестикьариз жезва. МискIиндин дараматда цIийикIа туькIуьр хъувунин кIвалахар, мумкин я, са шумуд сеферда кьиле фена. Мацарин хуьре ва чкадин сурара чаз гьакIни XII-XIII-асирриз талукь куфи хатIунал авунвай кхьинар алай чешмеярни жагъанва. И делилди къадим хуьре XII-асирда мискIин хьайидан гьакъиндай шагьидвалзава. Генани керчекдиз лагьайтIа, ина мискIин тахминан XI-асирдилай геж тушиз эцигнава. Араб чIалал кхьенвай “Мацарин тарих” чешмеди хабар гузвайвал, къурайшитар лезгийрин и хуьруьз X-асирдин эхирра атана. Мацарин жуьмя-мискIиндай жагъанвай къванцел алай кхьинра куфи хатIуниз хас кьетIенвилерни дуьшуьш жезва. Кьилди къачуртIа, абур араб чIалан “каф”, “вав”, “алиф” гьарфарай аквазва. Къейд ийин хьи, Дагъустандин эпиграфикада кьиле тухванвай ахтармишунри къалурзавайвал, XVI-асирдин юкьварилай гатIунна, тарихдин чешмейрал атIанвай кхьинар асул гьисабдай насх ва сулс хатIаралди авунва.
КьатI ама.
