Алкьвадар Гьасан эфенди ва «Асари Дагъустан»
Дагъустандин революциядилай виликан девирдин чIехи тарихчи ва илагьиятчи, философ, шаир, марифатчи Алкьвадар Гьасан эфенди дидедиз хьайидалай инихъ 190 йис тамам хьанва. Ада чаз тунвай зурба ирсиникай виридалайни машгьурди, аквадай гьаларай, адал вичел чан аламаз чапдай акъатай тек са «Асари Дагъустан» ктаб я.
«Асари Дагъустан», вичин уьмуьрдин кьилин кIвалах, Алкьвадар Гьасан эфендиди 1890-йисуз кхьена акьалтIарна, амма чапдай ам анжах 1903-йисуз пачагьдин цензуради ихтияр гайидалай кьулухъ акъатна. Тарихдин и ктаб XIX-асирда Дагъустандинни Ширвандин савадлу вири ксар гъавурда акьадай туьрк чIалал кхьенвай.
Адан хва Али Гьасанова урус чIалаз таржума авур «Асари Дагъустан» 1929-йисуз чапдай акъатна. Урус чIалал акъатай а ктаб, инал къейд авун герек я, гилан девирдин кIелдайбурув Алкьвадар Гьасан эфендидин неинки фикирар агакьарзавай шей, гьакI вини дережадин художественный таржумадин чешне хьизни къиметлу я.
«Асари Дагъустан» гегьенш эсер я, ана саки 1500 йисан девирдин (VII-асирдин юкьварилай XIX-асирдин эхирралди) Дагъустандин тарих гьатнава. Малум тирвал, а ктабдал къведалди Дагъустанда арабрин ва мусурман маса халкьарин арада адет хьанвайвал, тарихдин вакъиайрикай лугьудайла, художественный алаваярни кухтан хъийиз, Аллагьдинни ﷻ Пайгъамбардин ﷺ, гьакIни пачагьринни ханарин тарифарни ийиз кхьенвай тарихдин хроникаяр авай. Гагь-гагь абур шиирралдини кхьизвай. Ихьтин хроникайра Дагъустандин тарих жуьреба-жуьре пачагьрини ханари авур чIехи крарин са цIиргъ хьиз къалурзавай.
«Асари Дагъустандани» пачагьринни ханарин, илагьиятчийрин неинки биографи-яр гьалтзава, ана гьакI шиирралди кхьенвай чарар, одаяр, элегияр, автордикай ва адан хизандикай кхьенвай алаваяр гьатнава. Амма Алкьвадар Гьасан эфендидин и ктабда сифте яз дагълара чкIанвай халкьарин тарихар вири Дагъустандин тарих хьиз, Кавказдин тарихдин са пай хьиз, Россиядин, Мукьвал тир РагъэкъечIдай патан уьлквейрин тарихдихъ галаз алакъада аваз ганва, Дагъустандин халкьарин гзаф асиррин культурадин ирсинин месэла эцигнава. И тегьерда килигайла, са бязи араяр кваз такьуна, «Асари Дагъустандиз» дагъустанвиди акъуднавай эвелимжи илимдин кIвалах лугьуз жеда. Гьавиляй гьам Дагъустандин историография, гьамни чи чкайрин культурадин тарих патал «Асари Дагъустан» вичихъ къимет авачир хьтин ктаб я. Ам къадим девирра араб, фарс ва туьрк чIаларал кхьенвай гъилин хатIарин дафтаррай ва чапдай акъуднавай ктабрай (гьайиф хьи, чпин чIехи пай чал агакь тавунвай) тарихдин ва гьакIни гзаф кьадарда этнографиядин ва чIаларин делилар виче гьатнавай асул дибдин чешме я. Гьелбетда, ктабда и делилар, Алкьвадар Гьасан эфендидин къудратлу акьулди веревирд авуна, къайдадиз гъана, тартибдик кутуна, сагъ са затIуниз элкъуьрнава.
«Асари Дагъустан» ктабдикай тир и макъаладин тамамдаказ гъавурда акьун четин жеда, эгер адан автордин биографиядай са бязи агьвалатрикай ва Дагъустандин культурада и марифатчидихъ ва алимдихъ хьайи тешпигь авачир ролдикай куьруьдаказ суьгьбет тавуртIа.
Амма суьгьбетдилай вилик, чна фикирзавайвал, Дагъустанда мусурман къайдайри агъавалзавай девирда «алим» терминдихъ хьайи манадикай кьве гаф лугьун герек я. А вахтарани, гьа гила хьиз, ругьанийри чпиз «алимар» лугьузвай. Амма абурун арадай гьакъикъатда илимдин — тIебиат, общество ва инсандин камал вилик финикай чирвилерин къурулушдин, гьич тахьайтIа, са хилез важиблу са вуч ятIани гъайи, яни вичиз халисандиз «алим» лугьуз жедай кас жагъурун четин я.
Са шакни алачиз, Алкьвадар Гьасан эфендини тIвар-ван авай, машгьур илагьиятчи — гьар са мусурманди инанмишвилелди кьабулун герек тир Исламдин крарин рекьяй еке пешекар тир. Амма ада вичиз чириз кIанзавай затIарин кьадар, лап жегьил йисарилай эгечIна, анжах са диндин чирвилералди акьалтIарзавачир.
Алкьвадар Гьасан эфенди (юкьва, аялрин кьулухъ) — Бакуда кьиле фейи -илагьиятчийрин гьуьжетдин иштиракчийрин арада, 1907-йис.
Жегьил Гьасана а девирда адетдин чирвилер Алкьвадрал вичин буба Абдуллагьан ва Вини Ярагъдал вичин халу Исмаилан мектебра къачуна. Ахпа ада Ахцегьа машгьур Мирзе-Алидин гъилик кIел хъувуна. Адан пуд муаллимни Кавказдин дяведин руьгьдин регьбер Ярагъ Мегьамедан – дидедин патай Гьасанан чIехи бубадин сухтаяр тир.
Гьич са гьуьжетни алачиз, Гьасан акьулбалугъ хьуниз буба Абдуллагьа, халу Исмаила, Ахцегь Мирзе-Алиди кьетIендаказ таъсирна. Абурун пуданни чирвилер ва фикирар, гьелбетда, анжах са диндикай тушир. Эвелан кьве муаллимдин лайихлувилер са кIусни агъуз тавуна, къейдна кIанда хьи, абурукай пуд лагьайдахъ — Мирзе-Алидихъ тIебиатдин крарикай авай чирвилерин ва фикиррин сергьятар иллаки гегьеншбур тир, адахъ математикадай, астрономиядай, философиядай, физикадай, медицинадай ва маса дисциплинайрай еке чирвилер авай. И кардин патахъай адан винидихъ къа-лурнавай дисциплинайрай ктабрай ацIанвай чIехи библиотекади шагьидвалзавай, вичикай а девирда Дагъустандани Ширванда савадлу инсанри гьатта риваятар ахъайиз хьайи.
Медицинадай Мирзе-Алидин чирвилерин дережадикай ихьтин делилди лугьузва: чпин арада духтур авачир Ахцегьрин къеледа авай урусрин аскеррин гарнизондиз Мирзе-Алиди медицинадин рекьяй авур куьмекрикай хабар хьайила, император Николая ахцегьвияр цIуд йисан къене налогрикай азад авунай.
Гьа икI, чи историографияда вичиз гилани лайихлу къимет таганвай и Мирзе-Алидин кьилив, философиядай, астрономиядай ва медицинадай чирвилер къачуна, ватанда вичин кIелунар акьалтIарун патал Алкьвадрин хуьряй жегьил Гьасан атанай. Гьа Мирзе-Алидивай я Гьасан эфендидиз чи дагълара а девирда савадлу инсанри чпиз «Европадин илимар» лугьузвай тIебии илимар чир хьайиди.
Мирзе-Алидивай чирвилер къачурдалай кьулухъ Гьасаназ маса уьлквейра кIелунар давамардай ният авай. Амма гуьзлемиш тавур са агьвалатди адакай, вичизни хабар авачиз, чиновник авуна.
…1856-йис тир. Гьасана Мирзе-Алидин гъилик кIелзавай ва ам муаллимдин рикI алай сухта жез агакьнавай. Инал рикIел хкин: а чIавуз ахцегьви камалэгьлидин 86 йис хьанвай, адан вилериз писдаказ аквазвай, маса ксариз чарар кхьидайла, адаз вичин сухтайривай куьмек герек къвезвай.
Куьре ханлух а девирда Юсуф-ханди идара ийизвай. Са бязи шагьидвилерай аквазвайвал, ада девирдин савадлу инсанрихъ галаз алакъаяр хуьзвай. Ахцегьви Мирзе-Алидихъ галазни хандин алакъаяр авай. Гьар гьикI ятIани, Мирзе-Алидин тIварцIелай, са вахтунилай башламишна, вичиз къвезвай чарарин хатIуни хан гьейранарна. Нубатдин жавабдин чарче ада и гуьрчег хатIунин иеси вичин патав ракъурун Мирзе-Алидивай тIалабна. Гьа и тIалабуналди 1856-йисан декабрдиз 22 йис хьанвай Гьасан, ахцегьви камалэгьлидин рикI алай сухта, Вини Ярагъдал алай Куьредин хандин резиденциядиз акъатна. Ханди адакай гьасятда вичин канцеляриядин секретарь авуна, гьакIни адал вичин аялриз чирвилер гун тапшурмишна.
Гьа икI, акьуллу мусурманрин арада, адет яз, вини дережадин чирвилерин важиблу лишан яз гьисабзавай кхьинрин кьетIен жуьредин гуьрчег хатI себеб яз, адакай бейхабардиз хандин канцелярияда кьилин чиновник ва хандин аялрин муаллим хьана. Алкьвадарви Гьасанан дуьшуьшда хатIунихъ галаз санал адаз, дугъриданни, тариф авуниз лайихлу чирвилерни авай.
Ругуд йисуз Вини Ярагъдал — вичин дидедин ватанда — Гьасан эфендиди къуллугъ авурдалай кьулухъ а хуьре ва къваларив гвай чкайра гъулгъула гьатна, Куьредин ханлухдин эхир жезвайди ва алкьвадарви кIвалах амачиз амукьдайди якъин хьана. Гьасана хандивай вич къецепатан са уьлкведиз, «Европадин илимар» чириз, ахъаюн тIалабна. Амма адан и мурад кьилиз акъатнач. Ингье геж хьиз ада вичивай яргъариз кIелиз физ тахьуникай гьикI лагьанайтIа: «Алай девирдин Европадин илимар кIелна, зи мурад жуван чирвилер гегьеншарун патал Константинополдиз фин тир. Амма буба рагьметдиз фена, идахъ галаз алакъалу яз хизандин дуланажагъ четин хьуни зун кIвалахал акъвазуниз мажбурна» («Диван ал-Мамнун», 6-чин; 1913).
Хандин канцелярия агалайдалай кьулухъ адакай цIийиз тешкилнавай, эвелдай Вини Ярагъдал, гуьгъуьнлай Кьасумхуьрел кардик кваз хьайи Куьре округдин суддин мирзе (делопроизводитель) хьана. Пачагьдин администрацияда ада маса къуллугъарни тамамарна. Амма 43 йисан яшда аваз, Куьре округдин Кьиблепатан Табасарандин наибвиле авайла, адан чиновниквилин кIвалах гьикI бейхабардиз башламиш хьанайтIа, гьакI акьалтIни авуна. 1877-йисуз Дагъустанда дагъвийри пачагьдиз акси бунтар къарагъарна, абур пачагьдин кьушунри фад магълуб авуна. Кьиблепатан Табасарандин наиб лагьайтIа, бунтарин иштиракчийриз «майил авунай» ва пачагьдин администрациядиз дагъвийри гьазурзавай гъулгъуладикай «хабар тавунай» къуллугъдилай алудна.
Кьатl ама
