Умар ибн ХатIтIабакай куьруь кьиса
эвел алатай нумрада
Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьун ва кIеви къайда себеб яз, Умара Шариат мягькемдиз хвена. Ам са югъ квачиз цIуд йисузни цIуд вацра халиф яз хьана ва адаз Азад авурди (Фатигь аль-булдан) тIвар гана. Ада гьакимвалзавай девирда Ислам гегьеншдиз раиж ва мягькем хьана, ада гзаф хуьрер ва шегьерар къачуна. Дамаск, Асклан, Палестина, Кайсарият Византиядикай хкатна ва Исламдин гьукумдик акатна. Умар t вич кьиле аваз Байт аль-Мукъаддас къачуз фена ва ам дяве тавуна, ислягьвилелди къачуна. Алеппо, Хумс, Балабакка, Антакия, Мусил ва Къадисия хьтин шегьерар дяведалди къачуна.
Персрин пачагь Яздажир кукIварна, гьакIни Азербайджан ва Турция къачуна. Умара кьадар авачир кьван хуьрерин ва шегьеррин агьалийриз Исламдиз эверна. Абурун жергеда Дажлат, Айлат, Исфагьан, Нахаванд, Хорасан, Триполи, Александрия, Бербер ава. Аллагьди ﷻ кхьенвайди адал агакьайла ва ам и дуьньядай фейила, адан пудкъанни вад йис тир. Ам цIуз ибадат ийизвай лукIран гъилелай шагьид яз кьена ва кьацIай рикI авай касдин тахсирсуз къурбанд хьана.
Алчах мажусидив адал гъил хкажиз тур себеб гъвечIиди тир. Лянет хьайи кафирдин къилинж Умаран дережа генани тамам хьунин себеб хьана. Халиф тир вахтунда, Умар ибн ХатIтIаба Мединадиз бутпересар ахъайзавачир. Куфада авай Шабатан хва Мугъират вичин цIуз икрамзавай лукI галаз атана. Маса жуьредал бинелу яз, Мугъирата кагъаз кхьена ва Мединадиз вичин лукI ахъаюн тIалабна. Ада вичин лукI вири кIвалахрин устIар я лагьана, тариф авуна. Умара , адан алакьунриз ва адавай инсанриз гуз жедай хийирдиз килигна, ам шегьердиз ахъаюн кьетIна. Ибн Шабата лукI Мединадиз ракъурна ва вацра 100 диргьем налог гун буюрмишна.
Ам мусурманрин эмир Умаран патав атана ва Мугъираталай арза ийиз гатIумна. «Завай вацра 100 диргьем гуз жедач, зи налог тIимилара», - тIалабна ада Умаравай . Умара вичин патав Мугъиратаз эверна ва Абу Луълуатан арзадикай лагьана. «Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьухь ва лукIраз зулум ийимир, гьатта ам имансуз ятIани», - лагьана Умара . Мугъират адахъ галаз рази хьана ва лукIраз зулум ийидач лагьана, гаф гана. Амма сабурсуз гьарамзада Абу Луълуат мад вичиз кьезилвал гунин патахъай тIалабиз Умаран патав атана. За ви патахъай Мугъиратаз лагьана, вун адаз муьтIуьгъ хьухь», - буйругъна адаз Умара .
Абу Луълуата са гафни лагьанач, амма рикIяй фикирна: «За и кас рекьида». Умара адавай жузуна: «Вавай гьи кIвалах ийиз жезва?» «Ваз вуч кIантIани ийиз жеда», - эдебсузвилелди жаваб гана мажусиди. «Чаз гъилин регъвер герек я, вавай ам ийиз жедани?» - хабар кьуна Умара . Ажугъдай ацIана чин чIур хьанвай ада лагьана: «За ваз вири дуьньядиз тIвар-ван акъатдай регъвер ийида»
Идалай кьулухъ Умар асгьабрин патав фена ва абуруз вичинни Абу Луълуатан арада хьайи ихтилат ахъайна. Ада абуруз а касдин акунри ихтибар тегъизвайдакай лагьана. А лянет хьайиди гьикI рахазвайтIа, адаз бегенмиш хьанвачир. Умараз ахварай вичиз гьикI кIекре пудра кIуф янатIа акуна. Ам вичин эхир мукьва хьанвайдан гъавурда акьуна. Ам пакамаз къарагъна ва мискIиндиз фена. Жемятдин капI авуна, ам минбардал хкаж хьана ва вичин ахвар ахъайна.
Ахвариз ада, вичин эхир, шаксуз, мукьвал я лагьана, баян гана: «Пудра заз кIуф ягъай кIек – им зун рекьидай араб тушир кас я». Ахпа ада лагьана: «Эгер заз мумкинвал хьайитIа, за квез жувалай хъсан са кас халифвиле эцигда. Нагагь бейхабардиз хьайи кьиникь себеб яз завай и кар ийиз тахьайтIа, ругуд касдиз муьтIуьгъ хьухь: Али ибн Абу ТIалибаз, Усман ибн Аффаназ, ТIалгьат ибн Убайдуллагьаз, Зубайру ибн Аввамаз, Абдуррагьман ибн Авфаз, Са`ду ибн Аби Вакъасаз».
ГьакIни Умаран патав Ка`бу аль-Агьбар атана ва ам кьиникьиз гьазур жедайвал ам хабардар авуна. «Ваз яшамиш жез амайди анжах пуд югъ я», - мягьтел жедай саягъда дуьм-дуьздаказ лагьана ада. Умар-асгьабди адаз гьикI чир хьана лагьана, адавай ахъаюн тIалабна. «Тавратда ви лишанрикай лагьанва ва Тавратдал бинелу яз гьакI жеда», - ахъайна Ка`ба. Идалай кьулухъ кьве йикъалай Ка`бу кьвед лагьай сеферда Умаран патав атана ва лагьана: «Я мусурманрин халиф, са сутка ама». Гьа и вахтунда лянет хьайи мажусиди Умар кьин патал гьазурвал аквазвай. Ам кIеви, мурз агъуламишнавай лап хци гапур гьазурна, чуьнуьх хьана акъвазнавай.
Арбе юкъуз халиф экуьнин кпIунал фена. Азан ва икъамат гайидалай кьулухъ мусурманри жергеяр дуьзарна ва ам мигьрабда акъвазна капI ийиз башламишна, адан гуьгъуьна аваз амайбурни капI ийиз гатIумна. Лянет хьайиди, амалдар кац хьиз, инсанрин арадай фена ва сад лагьай жергеда акъвазна. Ада кьулухъай пудра Умараз хенжел сухна ва жергеяр кьве патахъ къакъудиз, катиз эгечIна. Гьатта сагъ са кьушундин вилик акъвазайла кьулухъ чIугван тийизвай аслан, далу хенжелдалди ягъуналди чилел ярхарна. Гьатта сагъ са кьушундин гьужумдин виликни рей тагузвай жуьрэтлу пагьливан, чуьнуьх хьанвай душманди яна хьайи хирерикди кьена.
Умара гьасятда Абдуррагьман ибн Авф ина авани лагьана, хабар кьуна ва ам имам яз тайинарна. Ам имам яз акъвазна ва экуьнин капI кьилиз акъудна. Катай душман кьун патал, инсанар адан гуьгъуьниз фена. Лянет хьайида вич кьаз кIанзавайбур хенжелдалди ягъиз вичелай алудзавай ва икI ада цIипуд касдал хирер авуна, абурукай ругуд кас кьена. Амайбуру Абу Луълуат кьуна. Лянет хьайидаз вичивай кат тежедайди чир хьайила, ада хенжел вичиз сухна ва вич кьена.
Кьиникьал гъидай хер хьанвай Умар кIвализ хкана. Ада вичин хва Абдуллагьавай вичел хер авурди вуж я лагьана, хабар кьуна. Хци лагьана: «Ам Абу Луълуат я». А чIавуз Умара Аллагьдиз ﷻ шукур гъана ва адан гъилелай кьиникь кьабулунал вич шад я лагьана. Гьа и сагъ са юкъуз ам рекьидай гьалда хьана. Адаз лап кIанзавай вич Пайгъамбардин ﷺ патав кучудна. Умара вичин хва Абдуллагь Айшадин патав ракъурна, ада ихтияр гун патал тIалабиз. Мусурманрин диде Айшади Умар вичин бубадин патав кучукдай ихтир гана.
Йифиз халиф суруз фена ва и гзаф гьуьрметдиз лайихлу кIвале ам Гьабибдихъ ﷺ галаз гуьруьш хьана. Маса жуьреда лугьузвайвал, ам мад пуд юкъуз яшамиш хъхьана ва кьуд лагьай юкъуз кьена, гьакIни лагьанва хьи – ислен юкъуз. Фикиррин садвал тахьуна къекъуьн чи кар тахьуниз килигна, ша чна гьа и карни Вири Чизвай Аллагь Тааладал тан.
Сугьайбан гуьгъуьна аваз жаназа-капI эляна, мусурманрин эмир рекье туна. Гьуьри-перийри Женнетдин агьалийрин Чирагъ эхиратдиз тухвана ва Ислам накъвара туна. Эй Умар ибн ХатIтIаб , тапшурмишай кар Аллагь ﷻ рази жедайвал тамамарай, хендедайриз ва етимриз буба хьайи, вири дуьнья вичин адалатлувилелди ва къайдалди тажуб авур, къуй Женнет ваз гьалал хьурай!
Зун квел шадвилелди гьейран жезва, азиз асгьабар, гьеле чан аламаз Халикьди Женнетдин шад хабар гайи. Зун квел шадвилелди гьейран жезва, диндин кьилер, Гьабибдихъ ﷺ галаз санал хьуналди рикIер михьи хьанвай. Чун Эхирзамандин шагьидар хьанва, вич алукьуникай квез Расулди ﷺ лагьай. Дажалан фитне мукьва хьанва, вичикай Пайгъамбарди ﷺ хуьн тIалабай. Гила ахьтин халкь пайда хьанва хьи, ада къайда чIурна ва къанунриз кьуьл гана, адаз девлет кIани я ва ада гзаф хаинвал ва таб ийизва. Чинра регъуьвал, рикIера иман ва намус авачир алчахри чил ва цавар шехьдай чкадал гъизва. Гуж ийизвайбурун зулумдик халкьди суза ийизва ва вири яратмишай Халикьдиз и крар вири аквазва. Малаикри гьар са инсандин вири крар кхьизва, хъсанбурни писбурни, садни ахъайзавач.
Инсанар зулумдикай хкудун патал имам Магьди малум жедай ва Иса пайгъамбар эвичIдай вахт мукьва хьанва. Дуьньядин кьуд патани Шариатди нур гуда, гьикI ачух юкъуз ракъини нур гудатIа. Ин ша Аллагь, мусурманриз акун мурад тир вахт къаршиламишдай умуд ава. Эгер зун акьван чIавалди амукь тавуртIа, амукьайбуруз имамдал зи салам агакьарун за веси ийизва.
КьатI ама.
ШЕЙХ САИД ЭФЕНДИ, «ПАЙГЪАМБАРРИН КЬИСАЯР 2-ПАЙ» КТАБДАЙ.
