Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
эвел алатай нумрайра ава
Экв малум хьайила Юнус адъютантдин патав хтана. Экуьнин капI авурдалай кьулухъ ам са тIимил ксана. Ахпа адъютант атана ва адаз Шамилан жаваб гваз генералдин патав эверзава лагьана.
Юнус яракьламиш хьана, вичихъ галаз Жамалуддинни къачуна, алачухдай экъечIна. Ам яракь гвачиз ва сирих алачиз са чIавузни экъечIзавайди тушир. Регъуьвал тийиз, къалабулух квачиз Юнус графдин алачухдик, бубадин кIвализ хьиз фена. Ам гьахьнамазди, генералди адавай жузуна: «Шамила вуч лагьана?» Юнусани, юлдашри ихтияр гайивал, вичин, акьван хъуьтуьл тушир, жаваб гана, рикI кьезиларна. Ада имамди икI лугьузва лагьана: «Вуна гаф ганачирни кьван, эгер чна вав залук яз имамдин хва вугайтIа, куьн инай ислягьвилин икьрар кутIунна хъфида лагьана?! Вучиз залук вав вугайла вуна икьрар чIурна ва ина акъвазна? Адалай гъейри вуна Ахульгодай са пай дишегьлияр акъудун истемишна. Абур акъудайдалай кьулухъ амайбурни акъуддай ихтияр гуда лагьана, вуна гаф ганачирни мегер? Вичи гайи гаф хуьн тийизвай ихьтин тапархъанриз чна мад ихтибар хъийизмач». Гьа тегьерда ада вичиз кIанзавай вири гафар лагьана.
Генералдиз гзаф хъел атана ва ада вичин чинебан пис фендигар планар акъудна лагьана. Ада лагьана: «Чаз Шамилан хва герекзавайди туш, чаз ам вич кьунин эмир ганва!» Юнуса вегьена гапур кьуна ва ажугълу хьана, михьиз тIарам хьана акъвазна. Адаз генерал рекьиз кIан хьана, амма гъвечIи Жамалуддин язух атана. Генералдикай ажугълу хьун ва Жамалуддин язух атун адан къене акахьна. Ам фикирдик акатна. ГьакI ятIани Аллагь Таалади адаз сабур гана. Юнус кьве рикIин хьана акъвазнавайла, адахъ ихтибарвал амачир генералди шулугъ гьиссна. Ада дилмаждиз (переводчикдиз) эверна ва Юнус алачухдай акъудун буйругъна. Амма ам экъечIнач, та вичин кьилиз атай вири гафар лугьудалди. Ахпа, вичихъ галаз Жамалуддинни къачуна, ам адъютантдин алачух галай патахъ фена.
Юнус патав агакьайла, пIапIрусар чIугвазвайбуру, адаз гьуьрмет авуна, пIапIрусар гадарна. «Куьне чун патал куь крар тамир, чнани куьн патал чи крар тадач», - лагьана абуруз Юнуса. Фикир це, гьикI гьакъикъи мусурмандиз гьатта мусурманар туширбуруни гьуьрмет ийизватIа. Та адъютантни Юнус санал алай кьван, ада гьамиша Юнусан руьгь хкажиз, адак кIубанвал кутазвай.
Са сеферда адъютантди Юнусал Ахульгодилай вичин паб ва Чиркейдай тир Муртазаалидин паб ва абурухъ галаз амай дишегьлиярни гъиз алахъунин генералдин буйругъ агакьарна. «Эгер вуна абур гъайитIа, квез виридаз хъсан пишкешар гуда», - лагьана ада. Им генералдин мад са амалдарвал тир, адаз Шамиль текдиз амукьдайвал, гьи жуьреда хьайитIани Ахульгодилай инсанар акъудиз кIанзавай. И кар чиз, Юнусаз и хабар Шамилал агакьариз кIан хьана. Шамилан патав фидай мумкинвал хьун чIехи агалкьун тиртIани, ада вичиз аниз фин кIан тийизвайди хьиз къалурна ва багьна кьаз хьана: «Нагагь зун аниз фейитIа, зун ахъай хъийидайди туш, аниз ракъур тавуртIа хъсан я». Адъютантди, посолар кьазвайди туш лагьана, тадиз рази туширвал малумарна. Амма Юнуса, хиве такьаз, вичивай Жамалуддин текдиз таз жедач лагьана ва есирда авай Муртазаали гъун тIалабна. Муртазаали гъана. Диндин кьве стха, са хуьряй тир мугьажирар гуьруьшмиш хьайила, абур, сад-садахъ галаз чара жедайла, гарданра гьатна ва шехьна.
Юнус кьве офицер галаз имамдин патав фена. Абур са тIимил яргъа туна, вич адан патав фена. Имамдин патав Унцукулдай тир ТIагьир гвай ва Юнуса абуруз вири хьайивал ахъайна. Са кьадар вахтунилай, Юнусаз тадиз хъша лугьуз, адъютантдилай хабар атана. Юнус хтана ва адал ам Батирханахъ галаз рахадайла гьалтна. Ада Батирханавай баришугъвилин икьрар кутIунин патахъай рахунар ийидайвал мад Шамил хтун патал рекьив гъидайвал тIалабзавай. И арада вахт жедалди нянин кпIунин азан яна ва, ихтилат пакадал вегьена, Батирхан хъфена.
Адъютантдиз Юнус Батирханахъ галаз ахъайиз кIанзавачир ва адаз абур алачухдик хтайтIа, хъсан жеда лагьана. Юнуса амалдарвал авуна ва вич Ахульгодилай дишегьлияр хкиз физва лагьана. Адъютантди ам туна ва вичин алачухдик фена, Юнус лагьайтIа, Ахульгодал хкаж хьана. Адъютантди герен-герен Юнус хтун патал адан гуьгъуьниз инсанар ракъуриз хьана. Жаваб агакь тавурла, адак къалабулух акатна. Юнуса имамдивай тIалабна: «Чавай бажагьат дяведикай кьил къакъудиз жеда, заз ихтияр це ина акъваздай». Адаз дустунихъ галаз санал рекьиз кIанзавай ва имамди адаз ихтияр гана. Юнус элкъвена хквен тийидайди адъютант гъавурда акьуна ва, сабур хуьз тахьана, къуватсузвиляй кIвач чилел гьалчна, артух четинвал авачиз гьатай «дагъдин кьун» гъиляй акъатна лугьуз, хажалат чIугваз.
Адалай кьулухъ баришугъвал кутIунин багьнадалди пуд юкъуз Ахульгодал мунафикьар физ хьана. Абуру Ахульгодал алай гьалар чирна ва имамдин къуватар тIимил хьанвайди акуна. Дин маса ганвайбуру вири имансузрал агакьарна, ва абуру, къуватар кIватIна, Ахульгодал гьужум гатIумна.
Артиллерияди ара датIуз ягъуни Шамилан амай мягькемарнавай вири чкаярни чукIурна. Юкъуз чукIурнавай чкаяр йифиз туькIуьр хъувун патал муьруьдриз къуватар ва инсанар бес жезвачир. Дуьньядин бедбахтвилер вири заланвилелди абурун кьилел къвана. ГьакI хьайила абурун мурадар ва фикирар кьиникьихъ элкъвена. Чан аламайбуру шагьидар яз кьенвай чпин стхайрал пехилвал ийизвай.
Ирид югъ ва йиф абуру гьахьтин гьалда аваз акъудна. Са сеферда имам, вич душманриз аквадай са кьакьан чкадал хкаж хьана ва метIерал гъвечIи Гъази-Мугьаммад ацукьарна, душмандин гуьллейрин вилик, лишан хьиз, ацукьна. Инходай тир Нурмугьаммад, имам ахьтин гьалда таз кIан тахьана, адан патав фена. Имам Шамила Аллагьдивай тIалабна, дуьз вичин пел ядайвал, ахпа, вичиз вичин чандилайни багьа тир хцин пелни ядайвал. Ахульгодал виридалайни гзаф рекьиз кIанзавайди Шамиль тир, амма Аллагьди ﷻ адан чан та ам Мединадал агакьдалди хвена, гьикI хьи Ада виликамаз гьакI тайинарнавай.
Дяведин эхиримжи югъ алукьна. Имам, къуватар кIватIна, эхиримжи женгиниз гьазур хьана. Ада вичин вафалу дуст Юнусавай хабар кьуна: «Ваз вуч ийиз кIанзава?» «Вуна вуч авуртIа, зани гьам ийида», - кIеви жаваб гана Юнуса, имамдин тереф хвена. Хуруда гьулдандин рикIер авай ва къуватсуз хьанвай беденар авай, кичIевал тийижир имамдин асланар, хилер къакъажна, кьиникьиз гьазур хьана. Шамилаз, вич и дуьньядилай фейила вичин балкIан душмандин гъиле гьатна кIан хьанач ва Женнетдин буракьдиз ухшар авай гзаф гуьзел балкIан Салигьаз яна кьин буйругъна. Салигьавай имамдин буйругъдиз яб тагана таз хьанач ва ам Тулпаран патав фена. Салигь акурла, адаз салам гуз, кьушундин кьил Мусаннадин патав фейи Шамус хьиз, шаддиз гьиргьир авуна, балкIан катна адан вилик атана. Ам, дарих хьайи аял диде-бубадин патав катдайди хьиз, хкадриз-хкадриз адан патав атана ва Салигьан вилерал накъвар атана. Адаз ам язух атана, рекьиз хьанач ва элкъвена хтана.
Шамила са ктабдал гъил гьалчна лагьана: «Душманрикай ни вун гъиле кьадатIа?!» Ам Араканидай тир Саидан «Игьсан аль-Уюн» ктаб тир. Шамила Ахульгодал алайбуруз чеб душмандин гъиле есирвиле вугумир ва вири къуватар эцигна гапуррин куьмекдалди и чкадай экъечI лагьана. Эхирдай имамди лагьана: «Нагагь маса рехъ тахьайтIа, эгер четин гьалда гьатайтIа ва инай экъечIиз тахьайтIа, вацIуз хкадарна йикь».
Чан аламаз элкъвена хтун тавунин ният аваз Шамиль дяве ийиз гьазур хьана. Шамилан вилик пад са шумуд муьруьд галаз адан эмеди ва ваха атIана. Ада тепедин кIанив вири дишегьлияр, аялар, зайифбур, абурун гуьгъуьна аваз хва Гъази-Мугьаммад адан диде ФатIима галаз ва вири вичин мукьвабур ракъурна. Адалай кьулухъ цIудалай тIимил муьруьдар галаз имам женгинин майданда авай сенгерра чуьнуьх хьана ва душмандал гуьзчивал ийиз хьана. Абурун гуьгъуьналлаз Унцукулдай тир ТIагьир атана ва лагьана: «Вун ина авани, имам?! КIаник вун герекзавай гзаф инсанар ава». Амма Шамила адаз яб ганач ва вич инай чан аламаз хъфидач лагьана. ТIагьираз хъел атана ва имамдиз гафар лугьуз хьана, хъфейтIа хъсан жеда лугьуз, кIевивал ийиз. ТIагьиран гьуьрметдай имамди амайбурун патав хъфин кьетIна. Ана адал Батирханан ими гьалтна ва ада Шамилавай, адаз вуч ийиз кIанзава лагьана, хабар кьуна. Шамила кIевивилелди лагьана: «КIаник эвичIна вуч ийизва? Душманди винелай чал къванер гьалчдайвал? Зун инай санизни фидач». Ими адахъ галаз рази хьана ва вичини гьакI ийида лагьана. Амма Нах-бакдин жемятдай тир жегьилри имам дишегьлийрин ва аялрин патав эвичIдайвал кIевивилелди инанмишарзавай. Виридан мурад сад тир – имамдин чан хуьн, абуруз ам Ахульгодал кьена кIанзавачир.
КьатI ама.
