Низамия медреса ЦIахурда
Низамия медреса ЦIахурда
Садра Дагъустандин ЦIахур хуьруьн кьакьан дагълариз акъатайтIа, куьн тарихдиз мугьман жеда. Ина авай Кефер патан Кавказдин университетдин жуьредин сад лагьай медресадин цларал анжах гъил эцигун бес я.
Саки 950 йис идалай вилик, яргъал тир 1075-йисуз, сельжукрин тIвар-ван авай везир Низам аль-Мулькан буйругъдалди, ЦIахурда медреса ачухна.
Везир халкьдиз илим гуз алахъунин карда вичин къастунал акьван кIеви тир хьи, 11-асирдин эхирда Мукьвал тир РагъэкъечIдай патан чилерал, Нишапур, Герат, Исфагьан, Мерв, Мосул шегьерра Низамия медресайрин сагъ са кIватIал пайда хьана.
Исламдин чирвилер гуник ЦIахурда ахъайнавай медресади кутунвай пай дугъриданни гзаф еке метлеб авайди я. Ам куьтягьайбурукай гуьгъуьнлай Дагъустандилай яргъал чкайрани тIвар-ван авай алимар хьана. Абурун арада ЦIахурдай тир Усман эфенди ва Абдуллагь эфенди, Мишлешай тир Къурбан эфенди, Гельмецай тир Исмаил эфенди, Суьгуьтдай тир Абдурагьман-Жамалетдин хьин алимар ава. Абур Къизилдин Ордада, Бухарада ва Багъдадда хъсандиз чизвай.
Медресада лап хъсан ктабхана авай, сухтаяр пулсуз тIуьналди ва яшамиш жедай чкайралди таъмин ийизвай. Къиметлу чирвилер къачуз иниз Дагъустандин жуьреба-жуьре чкайрай ва гьакIни патав гвай къеце патан уьлквейрай гзаф кьадар жегьил гадаяр къвезвай.
Исламдин тарихчи А. М. Салябидал бинелу яз, «Низамия медресада тарсар гуз мумкинвал хьунин шартIарикай сад ам тир хьи, муаллим Шафии мазгьабдал амал ийизвайди хьун лазим тир». КьетIен фикир кьве асул кар алай терефдиз гузвай – Шафии мазгьабдай Исламдин фикъгьдиз ва Ашари фикирдин инанмишвилин бинейриз. Адалай гъейри, илимдин ихьтин хилерни гузвай: гьадис, араб чIалан синтаксис, араб чIал ва литература.
Арабрин сиягьатчи Закария аль-Казвинидин тарихдинни географиядин кIватIалдал асаслу яз, ЦIахурдин вири агьалияр шафиитар тир. Адан делилралди, медресадин муаллимри аль-Музанидин «Мухтасар» ва имам аш-Шафиидин ктаб лакз чIалаз таржума авуна ва чпи сухтайриз гьа кьве ктабдай тарсар гузвай.
Учебно-образовательный иерархияда медресадиз юкьван дережада авай ва вичин программадай юкьван умуми образованидин мектебдихъ галаз гекъигиз жедай. Мектебрилай тафатлу яз, медресаяр вири чкайра авачир, абур Дагъустандин анжах чIехи хуьрера авай. Месела, 14-15-асирра ахьтин медресаяр Дагъустандин ихьтин чIехи хуьрера авай: Кумух, Ахцегь, Рутул, Тпигъ, Рича, Хунзах, Худуц, Губден, Хнов, Аркас, Ансалта, Эндирей.
Урусрин этнограф ва лингвист П. К. Услара Дагъустандикай кхьей вичин макъалайра и гьейран ийидай кардикай кхьена: «Эгер мектебрин кьадар яшамиш жезвай халкьдин кьадардихъ галаз барабар уьлчмедиз гъана халкьдин чирвиликай лагьайтIа, Дагъустандин дагъвияр и жигьетдай гьатта Европадин кIелнавай гзаф халкьарилай вилик акатнава. Дагъви гьар са гададиз чирвал къачудай мумкинвал ава».
ЦIахурдин мискIиндин «рикI» - чпин са шумуд виш йис тир, гъилелди кхьей лап надир ктабар ва Къуръанар я. Къейд ийин хьи, ихьтин къиметлу ктабар яргъалди хуьн патал кутугай шартIар герек я. Идахъ галаз алакъалу яз, хуьре къадим ктабар хуьдай музей ачухунин лазимвал арадал атана. Къадим ктабра хуьруьн тарихдикайни кхьенва ва гьакIни медресадихъ галаз алакъалу тир рикIелай алат тийидай вакъиайрикайни: цIаяр ягъуникай, залзалайрикай, гьужумрикай.
Малум тирвал, идара кьведра чкIана ва кьве сефердани хуьруьн агьалийрин къуватралди ам виликан гьалдиз хкана. Советрин йисара ина умуми образованидин мектеб кардик квай. Анжай 90-йисара хуьруьнвийрин мураддалди медресада мискIин ачухна. Къе Низамия медреса бегьем туькIуьр хъувунихъ муьгьтеж я. Адан патахъай идарадин къене пата ва къецелай хьанвай гзаф кьадар ферери шагьидвалзава.
