Алкьвадар Гьасан эфенди ва «Асари Дагъустан»
Эвел алатай нумрада
Амма и фана дуьньядай куьч жедалди вилик ам Дагъустандин меденият (культура) цIийи дережадиз акъудуник кьил кутаз ва илимдихъ галаз дагъвийрин алакъаяр дегишариз агакьна.
…Ал-Гъазалидин гзаф къадир авай Алкьвадар Гьасан эфендидиз чизвай «мате-матикрихъ галаз алакъа авай гьи илим хьайи¬тIани инкар авуна, диндиз куьмек ийи绬 тежедайди, жемятдин уьмуьрда чпин бинеда математика авай тIебии илимри зурба роль къугъвазвайдахъ ам лап кIевелай инанмиш тир. Дагъустандин ва вири дагъвийрин уьмуьр, ада тестикьарзавайвал, илимар ва техника вилик фин галачиз фикирдиз гъиз жедачир. Ада кхьенай: «Зун тIебии илимрин агалкьунрин дуьзвилихъ инанмиш я» («Жираб ал-Мамнун», 36-чин; 1912). ТIебии илимар къиметлу я, адан фикирдай, абуру «философиядин къବнунар дериндай ачухарна тестикьарзавайвиляй» («Жираб ал-Мамнун», 37-чин; 1912). «Исламдиз ибадатзавай гзафбуру диндизни¬ Аллагьдиз талукь тушир илимрал машгъул¬ хьун ва ктабар кIелун къадагъа авун» («Джираб ал-Мамнун», 10-чин; 1912) ада зарар яз гьисабзавай. Алкьвадар Гьасан эфендидал къведалди дагъустанви «алимар», дугъриданни, «диндизни Аллагьдиз талукь тушир илимрал» машгъул жезвачир. Я ачух дуьнья, я инсан абурун эсерра чпин къимет авайбур хьун мумкин тушир.
Гьелбетда, Алкьвадар Гьасан эфенди иман гвай инсан тир, амма адалай Дагъустанда вичин кьилин метлеб цIийиди, «чилинди» тир, виликандалай лап бинедай тафаватлу медениятдин тарих башламиш хьана. И цIийи меденият пропаганда ийиз, Бакуда акъатзавай «Экинчи» газетда (1875, №8) чапнавай «Диндинбур тушир илимрикай ва инсандин акьул-камалдикай» макъалада ада лугьузвайвал, «мусурманри чпин уьмуьр девирдин истемишунрив кьадайвал туькIуьрун лазим я, абуруни диндинбур тушир илимар чирун, вилик фенвай медениятдик, цивилизациядик экечIун истемишзава».
Гьеле пачагьдин администрацияда къу묬¬лугъзавай вахтарилай эгечIна, ам Да-гъустандин ва Ширвандин саки вири са¬ва䬬лу инсанрихъ галаз датIана чараралди ала¬къада авай. Суьргуьндай хтайла, ада и ала¬къаяр ва вичин бубади бине кутур мед¬ресада кIвалах цIийиз башламиш хъувуна, ахпа Алкьвадрал Дагъустанда эвелимжи диндинди тушир хсуси мектеб ачухна. ¬Гьеле суьргуьндиз фидалди вилик ада кьасум¬хуьруьнвийриз «гьар садавай, вичин¬ мумкинвилериз килигна, жедай кьадар пулунин такьатар гун ва абурухъ Кьасумхуьрел аялриз урус чIални кхьинар ва маса кеспияр чирдай мектеб ачухун» теклифнай («Экинчи», 1875, №8). Чпин кесибвиляй Кьиблепатан Дагъустандин лежберривай мектеб эцигдай пул кIватIиз тахьайла, Алкьвадар Гьасан эфендиди Бакуда авай нафтIадин мяденрин иеси Зайналабидин Тагъиева¬вай куьмек тIалабнай. 1877-йисан кьиле фейи вакъиаяр себеб яз, ам гъиле кьур кIвалахдал кIукI гъиз агакьначир…
Алкьвадар Гьасан этнокультура вилик фин патал чкадин чIаларихъ авай метлебдин гъавурдани хъсандиз авай. Ада Дагъустанда дагъвийрин чIаларин фонетикадин кьетIенвилер кваз кьазвай кхьинар авачирдакай лугьузвай. Ада авар, яхул, лезги ва табасаран чIаларал кхьинар рикIин сидкьидай арадал гъизвай барон П.К. Усларан тереф хуьзвай, барон кьейидалай кьулухъ и кIвалах акъваз хьуни ам гъамлу авунай.
Ада сифте яз «Асари Дагъустан» ктабда Дагъустандин халкьарин гзаф асиррин медениятдин ирсиникай лагьана. И ирс ахтармишун Алкьвадар Гьасан эфендиди чIе¬хи метлеб авай кар яз гьисабзавай. Ада фео¬дализмдин адетар гумай, илим ва литература вилик финиз, ктабрин библиотекаяр арадал гъуниз фикир тагузвай Дагъустандин регьберриз туьнбуьгьзавай. «…Гзаф кьадарда аваз хьайи куьгьне ктабрикай, — кхьизва ада «Асари Дагъустанда», — виле акьадай хьтин амукьайбур авач, Гьижрадилай кьулухъ агъзур йисан къене ина санани кIватIнавай библиотека хьанач… Мектеб¬рани мискIинра авай чIехи пай ктабар XVIII-асирда кIватIнавайбур я».
Чкадин вилик-кьилик квайбур илим ва савадлувал вилик финив къайгъусузвилелди эгечIуни Алкьвадар Гьасан эфенди нарази ийизвай. «Маса халкьари айрупаланра аваз лув гузва, — сухтайри рикIел хкизвайвал, лугьудай ада, — чи беглер, гъилерал картар кьуна, гъуьрчез физва, чпизни им чIехи кIвалах хьиз аквазва».
…Алкьвадар Гьасан эфендиди Дагъус¬тандин медениятда кьунвай чкадикай ихтилат кватайла, лугьуз жеда хьи, ада кхьей са «Асари Дагъустан» ктаб бес я адан автор Дагъустандин тарихдин илимдин бине кутурди яз гьисабун патал, къе гьакI гьисабни ийизва. Амма ада несилриз тунвай ирс анжах са и чIехи кIвалахдикай ибарат туш. Ада кхьей вири ктабри, туькIуьрай художественный яратмишунри, газетриз акъудай макъалайри, адан чарари ва ада арадал гъайи диндинди тушир мектебди, къе са бязибуру советрин девирдикай гьикI ва вуч лагьайтIани, гьа девирда цуьк акъудай Дагъустандин халкьарин илимдин ва медениятдин бине гьазурнай. И патахъай килигайла, Дагъустандин меденият патал Алкьвадар Гьасан эфендидин роль, гьа алкьвадарви хьиз, чебни динэгьлийрин арадай акъатай, амма Европадин медениятдин тарихда цIийи, вичин бинеда «чилин», диндин рангаралди чIугун тавунвай шикил авай, вичел урусрин литературада «Возрождение» тIвар акьалтнавай девир ачухай чIехи марифатчийрин ролдив гекъигиз жеда.
Кьатl ама
