Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
Дагъустандин пуд имамдикай куьруь кьиса
эвел алатай нумрайра ава
Абур себеб яз Аллагь Таалади Шамилан къарар дегишарна ва абур дишегьлиярни аялар авай чкадиз эвичIна. Ана гуьллейрин харук абуру пуд югъ акъудна. Гишинвилини цихъ къанихвили абуруз азият гана, абур а саягъда къуватдай аватна хьи, гьатта садавай-садан патав физ жезвачир. Са юкъуз Шамил са тIимил ахварал фейила, адаз ахварай вичин паб Жавгьарат акуна.
Кьилел хер хьанвай, ам чилел ярх хьанвай, гъвечIи Саид лагьайтIа, адал элкъвез шехьзавай. ГьакI хьунни авунвай: кьилел хер хьана ам алукьнавай. Бедендал алай кузвай хирерин эхиз тежедай тIалди гьелек авунвай дидедин патав гъвечIи Саид ацукьнавай ва гьарайзавай: «Диде!» Унцукулдай тир ТIагьирааз абур жагъана ва цихъ къанихвили азаб гузвай Жавгьарата адавай вичиз яд гун тIалабна. ТIагьира адан сиве куьлуь емиш туна. ГьакI адан азабдик квай руьгь бедендай акъатна ва Кавсардайни Гьавиздай (Женнетда авай Пайгъамбардин ﷺ вацIни гьавиз) яд хъун патал эхиратдиз фена. Кьве йис хьанвай Саид, диде гъилерив кьуна, адан хурудал ярх хьана шехьзавай. Ара-бир ам кисзавай ва хур фитIиниз гатIумзавай, гагь бубадиз эверзавай, гагь дидедиз. Гьатта рахазни чин тийизвай аял ихьтин гьалдиз атана.
Батирханни кьена ва Шамилаз адан дустари башсагълугъвал гуз хьана. Шамила абуруз лагьана: «Адаз лагь, мукьвара зун адан гуьгъуьниз къведа». Ихьтин гьалара вири Ахульгодай хъфиз гьазур жез башламишна. Шамилан далудал ирид йис хьанвай Гъази-Мугьаммадни ацукьарна, ам рагалай агъуз авудна. Адахъ галаз адан юлдашрин са пайни эвичIна. Амайбурни эвичIдалди абур анал акъвазна. Андидай тир Гъазиявни Батлухдай тир Муса рехъ ахтармишна чирун патал вилик ракъурна.
Имамдин вах Зайнабал душманар тепилмиш хьана. Адан рикIел чеб душмандин гъиле вугумир лагьай имамдин эмир рикIел хтана. Адаз катиз четинзавай ва ам вуч ийида лугьуз фикирдик акатна. Ада есирвилинни кьиникьин арада хкядайвал хьана, маса рехъ авачир. Ихьтин фикирри кьунвай Зайнаба кьиникь хкяна, амма вич душмандин гъиле есирвиле вугун тавун. Ам раган къерехдал катна, вацI авахьзавай чкадиз агъуз килигна ва, кьил шалдалди кутIунна, агъуз хкадарна. ГьакI Зайнабакай шагьид хьана, вич гьа саягъда чи рикIел туна. И фана дуьньяда са касни гьамишалугъ амукьдач, беденар ктIида, амма руьгьер амукьда ва бахтлу кас ам я хьи, рекьидайла нив гьакъикъи иман гваз хьайитIа.
Шамилан патав рагалай амайбурни эвичIна ва абур вири санал рекье гьатна. Абур чинеба рехъ атIана акъвазнавай душмандал расалмиш хьана, абурун арада кьве патайни ягъунар башламишна. Гуьлле гуз гатIумнамазди, зирек Шамиль вад сеферда ягъиз агакьна. Эгер душмандиз гзаф къуватар аваз хьайитIа лагьана, имам гьа инал женгиниз гьазур хьана. Имамдихъ галай бязибур адан далудихъ акъвазна, амма Дылымдай тир Султанбег вилик акъвазна. Ахпа абуру кафиррал гьужумна ва инал Дылымдай тир асландикай шагьид хьана. Чинеба рехъ атIана акъвазнавай душманрин арада къалабулух гьатна. Чпин кьилер къутармишиз, абур катна. Шагьиддин кьиникьихъ къекъвезвай имам абурун гуьгъуьниз физ гьазур хьанвай, амма Салигьани Ахбердидин хва Мугьаммада ам кьуна акъвазарна ва секинарна. Имамдикай гьикI шагьид жедай кьван, адан вилик гзаф вакъиайрихъ галаз алакъалу тир санбар йикъар квайла?! Ахбердидин хва Мугьаммада Шамилаз кьин кьуна, къе ина имам рекьидач лагьана. Гуьгъуьнлай Шамила адаз ам гьикI чир хьана лагьана хабар кьурла, Мугьаммада адаз вичин ахвар ахъайна.
Адалай кьулухъ абурал мад са шумуд сеферда чуьнуьх хьана рехъ атIанвай душманар гьалт хъувуна, а женгерай абур Аллагь Тааладин куьмекдалди гъалибчияр яз экъечIзавай. Эхирни абурулай вацIал экъечIиз алакьна. Шамилаз вичин хизан гуьгъуьна амукьнавайди чир хьайила, ада элкъвена хъфин кьетIна. Амма Юнуса имамдин рехъ атIана ва ам ахъайнач. Ада лагьана: «Зун фида». Са тIимил вахтунилай ам хизан къутармиш хьанва лагьай, шад хабар гваз хтана. Имамдин гьелек хьанвай пабни аял чан алаз Шамилал агакьна. Са муьруьдди имамдин ирид йис хьанвай хва вичин далудал ацукьарна, амма бирдан душманрикай сада кьулухъай Гъази-Мугьаммадан кIвач яна хер авуна. Вич тухузвай муьруьд язух къвез, иви авахьзавай Гъази-Мугьаммада тикрарзавай: «Нагагь ваз четин хьайитIа ва зун тадайвал хьайитIа, зун вацIуз гадара». Душмандин гъиле есирвиле вугумир лагьай бубадин веси рикIел алаз, Гъази-Мугьаммадаз вич есирда кьунилай вацIа батмиш хьун хъсан акуна.
Шамил Ахульгодилай хъфидайла, адахъ къанни цIуд кас кьван галай. Абурукай ругуд касдикай шагьидар хьана, амайбур галаз имам вацIун къерехдал агакьна. Инал имамди, шехьиз, юлдашриз лагьана: «Куьне рекье зун рекьиз тунач…».
Экуьнин капI авуна, абур рекье гьатна. ВацIун а пата авай рагарихъ чуьнуьх хьанвай Гимридин мунафикьри Шамилаз гуьлле гуз гатIумна. Абурун виридан тIварар кьаз, Шамила вичин гапур акъудна ва ихьтин гафар лугьуз адалди кичIерар гана: «Чун гьеле килигда!» Мунафикьрин рикIера кичI гьатна ва абур катиз башламишна, имамдини муьруьдри лагьайтIа, рехъ давамарна. Гишинвиляй ва цихъ къанихвиляй рехъ лап четинди хьана ва нисинин вахт алукьайла абур къуватар амачиз ярх хьана.
Гьа арада, Шамил ва адан муьруьдар Ахульгодилай хъфенвайди чир хьайила, Женгутайдай тир Агьмадхан ва Хунзахдай тир Гьажимурад кьиле аваз мунафикьар абурун гуьгъуьна аваз фена. Аллагьди ﷻ Пайгъамбар ﷺ Савр дагъдал гьикI хвенатIа, гьакI имамни адан дустарни душмандикай хвена. Раббиди ﷻ абурун вилер буьркьуь авуна ва рикIер имамдин гуьгъуьна аваз финикай элкъуьрна, ва абур элкъвена хтана.
Хирер хьанвай ва галатна аман атIанвай мужагьидри лагьайтIа, тIал эхиз, рехъ давамарна. Абуру сад-садан гуьгъуьналлаз дагъдин кьилелай анихъ элячIдай гирвеяр муьтIуьгъарзавай. Абуруз цихъ къанихвили азаб гузвай, руфунар хъалхъамдиз хъфена далудал алкIанвай, сив кьуранвай. Гьа ихьтин четинвилер аваз экуьнин кпIунин вахт жедалди абур са кьакьан чкадал агакьна. Гагь Шамила, гагь муьруьдри нубатдалди чпел эцигна тухузвай Гъази-Мугьаммадни лап гьелек хьанвай. «Са тIимил кьван эх, - лагьана Шамила вичин хва секинариз хьана ва тупIалди дагъ галай пад къалурна, - чун атIа дагъдал агакьайла, чаз анай фуни жагъида, ядни». Абур анал агакьайла, им лагьайтIа, пакаман фад вахт тир, бейхабардиз са атлу акъатна. Абур акурла, хъфин патал ада тадиз вичин балкIан элкъуьрна, амма Шамила адаз эверна. Шамил ва адан муьруьдар чир хьайила, атлудиз гзаф шад хьана. Ам якни фу гваз абурун къаршидиз къвезвай Чиркейдай тир Иса-гьажи тир. ТIуьна къуватар хтайдалай кьулухъ, абуру Иса-гьажидиз чухсагъул лагьана ва адаз хъсан дуьа авуна. Ахпа адаз рекье алукьна ва кьулухъ галамукьнавай Ахбердидин хва Мугьаммадакай лагьана. Шамила ам хкиз Иса-гьажи ракъурна. Ам имамдин патав хкана ам хер хьанвай маса муьруьд хкиз фена, ахпа чубанрин ятахрал фена, анай гъуьр гъана ва абурув рекьиз вугана. Ада виридаз вичивай жедай куьмекар гана ва имам рекье туна.
Шамил муьруьдарни галаз явашдиз дагъдилай эвичIна. Дагъдин кIане абуруз хиперин парах акуна, абурун чубан Ахульгодал кьенвайдан хва яз хьана. ЧIехи шадвилелди ада имам къаршиламишна, са шумуд хеб тукIуна ва катул эцигна мугьманпересвал къалурна. Ада гьакI мугьманар кьабулна ва им бубади вичиз авунвай веси тир лагьана.
Йифиз абуру рехъ давамарна. Бирдан абуруз чпиз мукьва жезвай сесерин ван хьана ва абур яб гуз акъвазна. КилигайтIа, абур имамдикай ван хьана, адан къаршидиз экъечIнавай Артлух хуьруьн агьалияр яз хьана. Абуру Шамил ва адан юлдашар хуьруьз гъана ва къунагъламишна. Сад фу гваз атана, муькуьди – ниси гваз, пуд лагьайди – як гваз, гьар сад вичиз авай шей гваз къвезвай. Лугьузва хьи, имамди чиркейвийриз ва артлухвийриз хъсан дуьа авуна. Къуй имамдиз четин вахтунда куьмек гайибур, дуьаяр кьабулзавайбуру дуьаяр кIелайбурун жергеда хьурай.
Шамила ва адан юлдашри рехъ давамарна. Экуьнин капI ийидай вахт алукьайла, абур Алмакдиз агакьна. Лап дуьз гьа вахтунда муаззинди азан гузвай ва имам дастамаз къачун патал вацIал эвичIна. Шамил къастуналди анал эвичIна, хуьр хатавилик кутун тавун патал. Амма хуьруьн къазидиз и кардикай хабар хьайила, ада жемят кIватIна ва имамдин патав тади авуна. Адан патав атайла, инсанри адаз ам чарасуз чпин хуьруьз атана кIанзавайдакай лагьана. Абуру лагьана хьи, абур къунагъламиш тавуна ахъайдач, ва имам ахъайдач лагьана кьин кьуна, гьатта ам кьабулунай абур чан алаз цIуз гадариз хьайитIани. Абурун кIевивал ва уьтквемвал акурла, имам рази хьана. Хуьруьн агьалийри чпин мугьманриз гьуьрметар авуна, абур рикIин хушвилелди кьабулна, чпивай жедай вири затIаралди къунагъламишна, нисиналди абур ксурна, ахпа, недай затIар вугана, абур рекье туна.
КьатI ама.
Шейх Саид эфенди, «Пайгъамбаррин кьисаяр 2-пай» ктабдай
