Ахцегь райондин къадим хуьрер
Тарихдин илимрин доктор, профессор Замир Закарияева Кьиблепатан Дагъустандин районра жуьреба-жуьре асирриз талукь чешмеяр (асул гьисабдай къванерал атIанвай кхьинар) ахтармишун давамарзава. И макъала Ахцегь райондин хуьрерай жагъанвай XI-XVIII-асирриз талукь чешмейрал араб чIалал авунвай кхьинриз талукьди я. Абурукай бязибуру Ахцегь райондин хейлин хуьрерихъ къадим тарих авайдан гьакъиндай шагьидвалзава. Алимди винел акъуднавай цIийи чешмейрин арада Дагъустандин юкьван виш йисарин тарихда тек-туьк гьалтзавай надир чешмеярни ава. И макъалада чна абурукай бязибурухъ галаз газет кIел-завайбур танишарда
Фиярин хуьр
Ахцегь райондин Фиярин хуьруьн мискIинда Мугьаммад ал-Жазарадин “ал-Хисн ал-Хасин” тIвар алай кIвалахдин гъилин хатIарин чешме ава. Ам гьижрадин 1180-йисан 30-зул-гьижжадиз (1767-йисан 28-май) кхьена акьалтIарнава. И кар кьилиз акъудайди “Дагъустандин вилаятдин Ахцегь-пара магьалдик акатзавай Фиярин хуьряй тир Мустlафадин хва Хабилан хва Мустlафа я”. Чешмедай якъин жезвайвал, гъилин хатIарин чешме арадал гъанвай фийивиди вичин хуьр хуьрерин тайифайрин Ахцегь-пара союздин са пай хьиз къейднава. XVIII-асирдин эхирра и союздик, санлай къачурла, 17 хуьр акатзавай ва адахъ вилаятда еке кесер авай. Дагъустандин Милли музейда хуьзвай гъилин хатIарин са чешмедин эхиримжи чина (ам 1759-йисан мартдин ва я апрелдин варцара кхьенвайди я) Ахцегь-пара магьал “магьалрин кьил” хьиз къейднава.
Фиярин хуьруьн тIвар Дагъустандин юкьван виш йисарин, мисал яз, “Тарих Аби Мислим”, чешмейра гьалтзава. Фиярин хуьр гьакъикъатдани къадимди тирди ва инив мусурманрин динни лап фад агакьайди хуьруьн жуьмя-мискIиндин, чкадин агьали Т.Къулиеван кIвалин цлара авай къванерал (шикилда) куфи хатIуналди атIанвай кхьинрини тестикьарзава. Рекъемрин чIалал рахайтIа, ихтилат XII-XIII-асиррикай физва.
Мацар
Ахцегь райондин Мацарин хуьрни къадим тарих авай хуьрерик акатзава. Адан юкьван виш йисарин бязи чинар “Мацарин тарих” тIвар алай араб чIалал кхьенвай чешмеда гьатнава. Ана Мацар “дагълух чIехи хуьр” яз къейднава. Идалайни гъейри, Хиналугъай тир Магьмудан юкьван виш йисарин чешмедани Мацарин хуьруькай кхьенва.
Алай вахтунда касни яшамиш тежезвай Мацарин хуьруьн Тамбурар тIвар алай магьледа авай чкIанвай са кIвалин дараматдин цла, къандахдиз мукьва яз, куфи хатIуналди кхьинар авунвай 52×20 сантиметрдин кьадардин са къван ава. Кхьинрин таржума ихьтинди я: “Агъавал Сад тир, Къудратлу тир Аллагьдиз талукь я”. Им Къуръандин 40-сурадин 16-аятдай къачунвай са чIук я. Гьарфар атIанвай къайдадин кьетIенвилер фикирда кьуртIа, чешме тахминан XII-XIII-асирра гьазурнавайди я. Мацарин хуьре куфи хатIуналди кхьинар авунвай тарихдин гуьмбетар авайдакай виликдай садазни хабар авачир. Гила абур жагъанва ва и делилди Мацарин хуьр XII-XIII-асирра авайдан гьакъиндай шагьидвалзава. Гьа са вахтунда ам и асиррилай виликни авайди яз гьисабдай делиларни ава. “Мацарин тарих” чешмеда хуьруьн тарихдиз талукь яз къейднавай малуматар гьакъикъибур яз кьабулун герек я. И чешме ахтармишай тарихчи Т.М.Айтберова Мацарин хуьр къурайшитри кьуникай хабар гузвай малумат X-асирдин эхиррихъ галаз алакъалу ийизва. Гьам гъилин хатIарин чешмеяр, гьамни эпиграфикадин гуьмбетар фикирда кьуртIа, Мацарин хуьр Самур дередин лап къадим хуьрерин жергеда гьатзава.
Хуьруьн мулкара “Хийзин тIул” лугьудай чкада куьгьне сурар экIя хьанва. Иниз халкьдин гегьенш къатарани “Куьгьне сурар” лугьузва. Ина машгьур алим, тарихчи Амри Шихсаидова ахтармишунар кьиле тухванай. Арабистди винел акъудай эпиграфикадин виридалайни къадим гуьмбет XIV-асирдиз талукьди тир. Чна кьиле тухвай ахтармишунри къалурайвал, рагьметлу алимди фикир таганвай сурун къванерни ама. Чебни — жуьреба-жуьре асирриз талукьбур. Абурун арада куфи хатIуналди кхьинар атIанвай гуьмбетарни ава, мисал яз, сурарин рагъакIидай пата 37×21 сантиметрдин кьадардин къван ава. Адал атIанвай кхьинрин (пуд цIар) таржума ихьтинди я: “Им Абд ар-Рагьман (Абдурагьман) я”. Винидихъ чун рахай чкIанвай кIвалин цла авай къванцел авунвай кхьинрихъни и къванцел атIанвай кхьинрихъ умуми кьетIенвилер ава. И делилди сурун къванни XII-XIII-асирриз талукь тирди тестикьарзава.
Хинер
Ахцегь райондин Хинерин хуьр, и дередин амай хуьрерив гекъигайла, эпиграфикадин гуьмбетралди девлетлу я. Гьеле XX-асирдин 70-йисара алим Амри Шихсаидова тарихдин са шумуд чешме винел акъуднай. Абурун арада XII-асирдиз талукь куфи хатIуналди авунвай кхьинар алайбурни авай. Мукьвара чаз и хуьряй икьван чIавалди садазни малум тушир мад са гуьмбет жагъана.
Ихтилат Угъларияр тIвар алай магьледа авай Мурад Давудован кIвалин цлак квай 37×21 сантиметрдин кьадардин къванцикай физва. Куфи хатIуналди авунвай кьуд цIарцIикай ибарат текст прямоугольникдин кIалубда тунва.
Таржума авурла, малум жезвайвал, текстина Агъавал анжах Аллагьдиз хас ва Мугьаммад (Аллагьдин патай салам ва салават хьурай вичиз) адан Векил тирди къейднава. Текстинин эхиримжи — Аллагь патал зегьмет чIугвазвай касдикай раханвай пай — кIелиз хьанач.
Къейд ийин хьи, и чешме юкьван виш йисарин арабрин каллиграфиядин гьакьван иер чешне я. Къванцел гьар са гьарф атIанвай тегьерди и кар кьилиз акъудайди (каллиграф) устад пешекар тирдакай лугьузва. ХатIунин кьетIенвилер фикирда кьуртIа, и гуьмбет тахминан XII-XIII-асирриз талукьди я.
Гутум
Гутумрин хуьре Хийирбег Меликован кIвалерихъ галай сала 103x55x10 сантиметрдин кьадардин сурун къван ава. Адал авунвай кхьинрин бязи паяриз хасаратвилер хьанва. Амма анал вуч кхьенватIа, чавай кIелиз хьана: сурун къванцел Къуръандин “ал-Курси” аятдин текст ала. Куфи хатIунин кьетIенвилер ахтармишайла, якъин жезвайвал, кхьинар тахминан XIII-XIV-асирра авунвайбур я. Яни и надир гуьмбетди Гутумрин хуьр XIII-XIV-асиррани авайдан гьакъиндай шагьидвалзава. Чи фикирдалди, и къван алай мулкарал виликдай куьгьне сурар экIя хьанвай. Девирар къвез, алатиз, агьалийри и чкайра кIвалер эцигна.
Луткунар
Луткунар къадим тарих авай хуьрерикай сад я. И кар хуьруьн куьгьне мискIиндин цларик квай, чпел куфи хатIуналди авунвай кхьинар алай XI-XIII-асирриз талукь къванерини тестикьарзава.
Хуьруьн вини кьиле авай сурара чкадин агьалийрин арада машгьур Мусадинни Исадин пIир ава. Риваятдай малум жезвайвал, Мусани Иса са девирда хуьре Ислам дин чукIурунал машгъул хьанай. И пIирен къене 124x55x7 сантиметрдин кьадардин сурун къван ава. Адал сулс хатIуналди авунвай ругуд цIарцIикай ибарат кхьинар ала:
Таржума:
“1). И сур…
2). бахтлу шагьиддин, гъил къачунвай (Аллагьди),
3). рагьметдиз фенвай, мукьва хьанвай
4). регьимдиз Аллагьдин, Абд
5). ар-Рагьмананди, Исадин хцинди я
6). — абуруз кьведазни Аллагьди багъишрай.
7). Тарих: [8]73-йис”.
Гьижрадин 873-йис 1468-йисан 30-июлдиз гатIунна ва 1469-йисан 19-июлдиз акьалтI хьана. Къейд ийин хьи, къванцел тарихдиз талукь рекъемар атIанвай къайда Дагъустандин эпиграфикадиз хас туш. Адет яз, XIII-асирдал къведалди Дагъларин уьлкведин мулкарилай жагъанвай эпиграфикадин чешмейра тарих рекъемралди ваъ, кхьинралди къейдзавай.
Чи фикирдалди, ихтилат физвай чешмедал авунвай кхьинар мусурманрин деятелдин хциз талукьди я. Винидихъ чна къейд авурвал, халкьдин арада и пIир “Мусадинни Исадинди” яз сейли я. Яни, вичин тIвар пIирез ганвай Иса тахминан XV-асирдин эвел кьилера яшамиш хьана.
Кьатl ама.
Замир Закарияев, профессор
