Багъдаддин хазина
1258-йисан февралдиз Тигр вацIун ятар чIулав рангуни кьуна – аниз гадарнавай ктабрилай алатай кхьинардай рангадин. Са тIимил вахтунилай адан ятар яру рангунай хьана – алимрин ивидин…
Ктабар терг авун кьиникьай гьисабиз жедани? Эхь, гьар са ктабда алимдин уьмуьрдин зегьмет ава, бязи вахтара са шумуд алимдин. Эгер гьакI ятIа, 1258-йисуз Арифдарвилин кIвал терг авун мусурманар терг авунив (геноциддив) гекъигиз жеда.
Багъдаддин кьилин хазина
Аббасидрин халифатдин девирда Багъдад дуьньядин виридалайни чIехи ва девлетлу шегьеррикай сад тир. Адан кьилин девлет – Байт аль-Гьикма тир, виридалайни хъсан алимриз теклифзавай чирвилерин академия, алай аямдин чIехи ачухунрин чешме.
Арифдарвилин кIвал халиф Гьарун ар-Рашида (786-809-йисара халифвална) эцигнай. Адан бинеда халифди кIватIай ва виче грекрин ва арабрин алимрин ктабар авай «Хизанат аль-Гьикма» ктабхана хьана. Ктабар виринрай гъизвай, халифдиз виридалайни хъсан ктабар патал пул гьайиф къвезвачир. Ина араб, фарси, арамей, иврит, грек ва латин чIаларал кхьенвай ктабар авай. Ктабар таржума авун патал вири уьлкведай алимар желб ийизвай, гьакIни абуру чпин ктабарни кхьизвай.
Гьарун ар-Рашидан чкадал адан хва халиф аль-Мамун хьайила, ктабхана генани гегьенш хьана, адакай академия хьана ва адаз «Байт аль-Гьикма» (Арифдарвилин кIвал) тIвар гана. 829-йисуз цава авай гъетер ахтармишун патал обсерватория эцигна.
Вири дуьньядай инсанар чирвилер къачуз Багъдаддиз къвезвай. Абурун арада хашпересарни, чувударни авай. Арифдарвилин кIвале кIвалахай алимар алай девирдин илимдиз малум я, абурун ачухунар илимдин гзаф крар вилик финин бине хьана.
Лугьун лазим я хьи, Арифдарвилин кIвализ «филиаларни» авай. Абур:
- Раккададин гьаким Ибрагьим ибн Агьмад аль-Агълабиди (875-902) бине кутур Байт альГьикма аль Агълаби. (Раккада – Агълабидри (800-909) гьакимвалзавай девирда алай вахтунин Тунисдин чилел эцигнавай шегьер).
- Андалусиядин Омеядрин халиф альГьакам аль-Мунтасира (961-976) эцигай Андалусиядин академия Дар аль-Гьикма.
- Фатимидрин халиф аль-Азиз Биллагьа 1005-йисуз гьакимвалзавай вахтунда эцигай Каирдин ктабхана Дар аль-Гьикма. И академия 1171-йисуз Салагьаддин аль-Аюбиди Египетда фатимидрин тухумдин эхир эцигайла ва халифдин кIвалин хазинаяр гьа академияни кваз маса гайила агална.
Амма Исламдин алемдин илимдин центр Багъдад тир. Гьа ина чар акъуддай сифте карханаярни ачухна.
Арифдарвилин кIвалин къурулуш
Чешмейри академиядин кIвалахдин къурулушдикай тамам малуматар гузвач. Абуру чаз гузвайди анжах дериндай тушир чирвал я. Ашкара анжах а кар я хьи, гьа илимдин тешкилатда директор (сагьиб Байт аль-Гьикма) авай. ГьакIни ктабханачини (библиотекарь) авай, ада ктабханадин илимдин девлетдин саламатвилин патахъай жаваб гузвай. И къуллугъ анжах жуьреба-жуьре илимрин пешекарар тир чIехи алимривай кьаз жезвай.
Академияда ихьтин хилер авай:
1) литература кьабулдай хел (тахлид), ада ктабар кьабулунин ва хуьнин патахъай жаваб гузвай. Байт аль-Гьикмадиз ктаб кьабулай автор виридалайни бахтлу кас тир. ГьакIни иниз ктабар альМамунан Византиядин ктабар къачунин ва абур гьана эцигунин къарардалди гъизвай;
2) кIелдай зал – кIелдайбур патал кIвал. Адахъ къуллугъчияр галкIурнавай, абуру атайбуруз жуьреба-жуьре къуллугъар ийизвай. Гьамишан кIелзавайдавай ктабдин къиметдин замин (залог) туна, гьа ктаб кIвализ тухуз жезвай.
3) чапдай акъуддай хел. Ам таржумайрин ва ктабар туькIуьрунин хилехъ галаз лап сих алакъада авай. Таржумадин ва я эсердин кIаник точка эцигайдалай кьулухъ, ам жилд гьалун патал ва суьрет (копия) акъудун патал чапдиз вугузвай. Гьа икI, гьа и копияр Багъдаддилай къеце маса ктабханайриз ва илимдин центрайриз ракъурзавай, месела Тунисдин ктабхана Байт аль-Гьикма ва Каирдин – Дар аль-Гьикма;
4) географиядин ва астрономиядин картайрин хел. Халиф аль-Мамуна вичи и хилез кьетIен фикир гузвай. ГьакI, ада дуьньядин картадин шикил ягъун буйругъна. Адан тапшуругъ кьетIен дуьзвал аваз тамамарна. И кар кьилиз акъудун патал Клавдий Птоломеян ктаб «Альмагест» ишлемишнай;
5) кIелунин хел. Атайбур менфятлу ктабралди таъминарунилай гъейри, Байт аль-Гьикмади жуьреба-жуьре рекьерай тарсарни тешкилзавай: тIебиатдикай илимрай (естествознание), тарихдай, географиядай, музыкадай, философиядай, астрономиядай, медицинадай ва Исламдин илимрай. Гзаф машгьур алимар академиядиз къвезвай ва кIанзавайбуруз виридаз тарсар гузвай. Абурукай виридалайни гзаф алакьунар авайбуру тежрибалу муаллимрин регьбервилик кваз ина чпин ахтармишунар кьиле тухузвай;
6) таржумайрин ва ктабар туькIуьрунин хел. Аббасидрин халифри маса халкьарин ктабар араб чIалаз таржума авуниз гзаф фикир гузвай. Жуьреба-жуьре илимрин хилера кьиле физвай ахтармишунарни таржума ийизвай. Сифте нубатда медицина, математика, философия ва икI мад.
Ктабар араб чIалаз къадим грекрин, фарси, набатей ва маса чIаларай таржума ийизвай. Дилмажрилай (переводчик) гъейри, ктабханада чпин ктабар кхьизвай гзаф алимри кIвалахзавай. А ктабрикай са пай халифри кьилди ктабханайра тун патал кхьиз тазвай. Месела, халиф Гьарун ар-Рашида Абдуль-Малик альАсмаидиз тарихдай ктаб кхьин тапшурмишнай.
Арифдарвилин кIвале хуьзвай ктабрин кьадар фикирдиз гъун четин тир, амма лугьузва хьи, Хорасанда авай ктабхана Багъдаддиз тухун патал виш деве герек атана. Им лагьайтIа, Арифдарвилин кIвале хуьзвай ктабрин анжах лап тIимил пай я.
Арифдарвилин кIвале чпин ктабар къенин юкъузни машгьур тир алимри кIвалахна. Абур: «алгебрадин буба» аль-Хорезми, адан «Аль-Китаб аль-мухтасар фи гьисаб аль-жабр валь-мукабала» ктабдин тIварцIелай «алгебра» гаф арадал атана; механикадай ва математикадай кхьей чпин ктабралди машгьур тир стхаяр Бану Муса; вирида «Исламдин философиядин буба» яз гьисабзавай Иракдин чIехи алим аль-Кинди; математик Сабит ибн Курра; астроном, математик ва физик, «гилан вахтунин оптикадин буба» лагьанвай Ибн аль-Гьайтами (965-1040) ва гзаф масабур.
Арифдарвилин кIвал терг хьун
1257-йисуз монголар Чингисханан хтул Хулагу кьиле аваз Аббасидрин халифатдин сергьятдал атана. 1258-йисуз Багъдад терг авуна ва цIай яна кана. Агъзурралди таржума авунвай ктабар авай гьа девирдин виридалайни девлетлу ктабханани терг авуна. Байт аль-Гьикмани тарашна ва цIай яна кана.
Амма им эхиримжи чIуру къаст тушир. 2003-йисуз, Иракда дяве авай вахтунда, Кьилин ктабхана, Багъдадда авай Исламдин гъилин кхьинрин КIвал (Дар аль-Махтутат аль-Исламия) ва Багъдадда, Мосулда ва Басрда авай университетрин ва халкьдин ктабханаяр тарашна ва цIай яна кана.
Чешме: Гиззатуллин Р.А. Исламдин образованидин эволюцияда Байт аль-Гьикмадин роль, А.С.Пушкинан тIварцIихъ галай ЛГУ-дин Вестник, 2014, №4.
Ропер, Джеффри: «Иракда ва маса чкайра гъилин кхьинрин кьисмет». Исламдин аль-Фуркъан фондуна кIелнавай лекция. Уимблдон, Лондон, 2005-йисан 18-май.
САРАТ САЛАМОВА
