Лезги хуьрер ва Ислам дин
эвел алатай нумрайра
Смугъулрин жуьмя-мискIиндин рагъакIидай патан цла 59×38 сантиметрдин кьадардин, вичел кьуд цIарцIин текст алай къван ава. Кхьинар къванцин къерехрай авунвай кьве цIарцIикай ибарат рамкадин къене ава, чебни сулс хатIунин кьетIенвилер вилив хвена атIанва. Виликдай и чешмедал араб чIалал авунвай кхьинар куьруьдаказ Т.М.Айтберова таржума авунвай. Газетдиз сифте яз таржумадин тамам вариант гузва:
“1) ЦIийикIа туькIуьр хъувуна и мискIин гьахъвал гвай ва хийирлу инсанри жемятдикай тир Смугъулрин
2) Сурхай-ханни Умма-хан Къубадиз атай йисуз. Абуру анин хуьрерик цIаяр кутуна ва Мискискарин хуьр барбатIна.
3) Цлар Хуьруьгай тир устIарри эцигна Пайгъамбардин (къуй Аллагьдин патай салават ва саламар хьурай вичиз) гьижрадин
4) Агъзурни са вишни кьудкъанни цIерид лагьай йисуз, арифметикадин гьисабунралди — рекъемрин къайдада: 1197”.
И текстинин кьилихъ насх хатIунал авунвай са цIар мадни гала.
Таржума:
“Гьарфар атIайди — Мугьаммад-Али, мискIиндин устIарар — Муса, Ражаб ва Рамазан”.
Кхьинра тарих гьам гьарфаралди, гьамни рекъемралди къейднава. Гьижрадин 1197-йис 1782-йисан 6-декабрдиз гатIунна ва 1783-йисан 25-ноябрдиз акьалтIна. Якъин жезвайвал, Смугъулрин мискIин, эцигайдалай кьулухъ (1735-1736-йисар) 50 йис арадай фейила, цIийикIа туькIуьр хъувунва. Текстина и кIвалахра Смугъулрин жемятдин иштираквал кьетIендиз къейднава. Мадни малум жезвайвал, вири кIвалахар Хуьруьгрин хуьряй тир устIаррин гуьзчивилик кваз кьиле фенва. Гаф кватай чкадал лагьана кIанда, Хуьруьгрин устIарар Дагъустандин кьиблепата хъсан пешекарар хьиз машгьур тир, гьавиляй абуруз жуьреба-жуьре хуьрериз теклифзавай.
МискIин цIийикIа туькIуьр хъувур вахт тарихдин лишанлу вакъиаяр кьиле фейи девирдал ацалтнава. А вакъиайри гьа йисара яшамиш хьайи инсанрин уьмуьрда гел туна, гьавиляй Смугъулрин мискIиндай жагъанвай къванцел кхьинар авур устIарни вичи гьазурай чешмеда абурукай раханва. Къазикъумухай тир Сурхай-хандини аварви Умма-ханди Мискискарин хуьр кукIварайдакай араб ва урус чIаларал кхьенвай маса чешмейрини хабар гузва. И вакъиа 1782-йисан эхирра кьиле фена. Вири чешмейра Мискискар кукIва-райбурукай сад яз Сурхай-хандин тIвар кьунва, амма а чIавуз Къазикъумухдин ханлухдиз адан буба Мугьаммад-ханди регьбервал гузвай (вич рекьидалди — 1789-йисалди).
Чаз Ахцегь райондин куьгьне Хкемрин хуьряй жагъай араб чIалал кхьинар авунвай чешмедани Мискискар Сурхай-хандини Умма-ханди барбатIайди къейднава. Са гафуналди, и вакъиадикай хабар гузвай чешмеяр пара ава. Мискискарин уьмуьрда кьиле фейи и агьвалатдикай виридалайни гегьенш малуматар вичин тIвар раиж тавунвай урус авторди кхьенвай “Описание Самурского округа” кIватIалда гьатнава. Ам, чна тайинарайвал, тахминан 1866-йисуз кхьенва. Анай ашкара жезвайвал, 1782-йисуз Ахцегьринни Мискискарин агьалийрин арада яракь ишлемишай акьунар кьиле фена. И ягъунра ахцегьвийриз са шумуд хуьруькай ибарат Ахтыпара союзди, мискискавийриз Докъузпара союзди куьмекзавай. Тарихдай малум тирвал, До-къузпара союздик лезгийрин дагълух кIуьд хуьр акатзавай. Аквар гьаларай, кьве патан къуватарни сад тир ва эхирни ахцегьвийри Къазикъумухдинни аваррин ханлухрин регьберривай чпиз куьмек гун тIалабна. Нетижада союзникрин сад хьайи къуватралди Мискискар сифте барбатIна, ахпа цIай яна.
Кьурагь райондин Гелхенрин хуьряй тир тарихдин чешмеяр кIватIунал машгъул жезвай Манаф Ибееван архивдай чаз Дагъустанда XVI-XIX-асирра кьиле фейи вакъиайрикай хабар гузвай араб чIалал кхьенвай чешме жагъана. Мискискар барбатIуникай кхьенвай паюнай якъин жезвайвал, и вакъиадин иштиракчийрин арада Ахцегьрин агьалийрихъ, II Сурхай-хандихъ, Умма-хандихъ галаз санал Мегьтули ханлухдин (адан центр Агъа Женгутай хуьре авай) регьбер Али-Султанан тIварни кьунва. И чешмедин надирвал адакай ибарат я хьи, ам Мискискар кукIварай вакъиайра Мегьтули ханлухдин векилрини иштиракайди тестикьарзавай тек са чешме я.
КьатI ама.
