Дагъустанда Ислам раиж хьун
Дагъустанда Ислам раиж хьун
Дербент – им лап къадим шегьер я, ахьтин гуьзел тарих авай маса шегьер бажагьат жагъида. 5000 йис идалай вилик Зул-Къарнайн пачагьди адал элкъвена цал эцигна. А тарих ахъаюн патал гзаф вахт герек къведа. Тарихдин алимрини адакай ахъай тавур шей тунвач жеди. И шегьердикай кхьенвай кьисайрикай хкатзавайвал, адан са кьадар пай гьуьлуьк акатнава. Мад ахъайзава хьи, а чIавуз Дербент Персиядин пачагь Кисрадин гьукумдик квай. Аллагьдин Расул ﷺ хайи Филдин йисуз, пачагьди цал эцигна куьтягьна ам мягькемарна.
Гьижрадин 40-йисара Салман ва Рабиа кьиле аваз кьуд агъзур жуьрэтлу аскер Дербентдиз экъечIиз гьазур хьана (Им асгьабрин кьвед лагьай сеферда дяведиз экъечIун тир. Сад лагьай сеферда абур Дербентдиз Суракъат ибн Амр кьиле аваз, Умар ибн ХатIтIаб халиф тир вахтунда, гьижрадин 22-йисуз атанай («Аль-Бидаят ва Нигьаят»)). Аллагьдин Расулдин ﷺ асгьабар рикIера кIеви иман аваз Аллагь Таала патал рекье гьатна. И «асланрин» кьушун чпин чанар Исламдин рекье къурбанд ийиз гьазур тир. ГьакI, гьакъикъи мужагьидри, гьадисдал амал авуна, Женнет хкяна. Абуру Дагъустанда Исламдин бине кутуна. А чIавуз халиф Муавият тир.
Дербентдин гьакимдиз арабар мукьва жезвайдакай хабар хьана ва ада вичин кьушун абурухъ галаз дяве ийиз гьазурна. Адан кьушунда пуд виш агъзур кас авай, амма Салман ва Рабиа лагьайтIа кьуд агъзур аскер галаз атанвай. Арабрин аскеррин жуьрэтлувал ва игитвал акурла, Дербентдин пачагьдиз катиз кIан хьана, амма инсанри ам ахьтин фикирдилай элкъуьрна. Беябур жез кичIела, ам акъвазуниз мажбур хьана.
А вахтунда са лянетлу имансузди капI ийизвай арабдал вегьена ва ам яна кьена. Ада арабдин кьил атIана ва ам пачагь Хаканаз гъана, адалай кьулухъ дяве башламишна. Дяве гатIумай юкъуз уьтквем кьегьалри къад агъзур кафир кьена. Пакадин юкъуз, кичIевиляй са арабдихъай агъзурралди кафирар катзавай. Садбуру капI ийизвай, муькуьбуру дяве ийизвай. Гьа юкъуз лап тамамвилив агакьнавай ва Аллагьдик ﷻ умуд кутунвай мусурманри Адан куьмекдалди Хаканан кьушундай къанни цIуд агъзур имансуз кьена. Пуд лагьай юкъуз лянет хьайи кафирри, мусурманриз далда жезвай тамуз цIан яна кана. Четинвилеризни килиг тавуна, арабри а юкъуз къативилелди дяве ийизвай. Кьуд лагьай юкъуз кафирар гьарнихъ катиз гатIумна, Хакан вични гьуьл галай патахъ катна. Ада вичиз чуьнуьх жедай чка гьуьле жагъурна ва вичин чан къутармишун патал гьана чка кьуна. Пачагьдилай тафаватлу яз, аскерар руьгьдай аватнач ва мад санал кIватI хъхьана. Арабри мад яракь гъиле кьуна ва, кьудкъанни цIуд агъзур кас авай имансузрин кьушун кукIварна. Ктабра гьакI кхьенва. А юкъуз Салманакайни Рабиадикай шагьидар хьана, гьа санал Шариатдин кьве даях пуналай атIана. Малаикри сада-садавай къачуз, абурун михьи руьгьер Барзахдиз тухвана.
Салман ва Рабиа кьенвайдакай ван хьайила, вичи авур кардикай регъуь тахьана, Хакан элкъвена Дербентдиз хтана. Ихтибар ийиз жедай пуд агъзур аскер Дербент хуьдайвал туна, ам вич Анжи галай патахъ фена. А вахтунда уьлкведа каш гьатна, марфар къун хъувунач, никIер ва салар кьурана. А чIавуз агьалийри, марфар къвадайвал ва цайи никIер экъечIдайвал къутармишвал авачни лугьуз, кешишдивай хабар кьуна. Ада абуруз лагьана хьи, Инжилдал бинелу яз, мусурманар кучудна кIанда. Икьван чIавалди Салманан ва Рабиадин мейитар мусурманрив вахканвачир. Кешишди абур вахкун буйругъна ва Хакана, генани чIехи бедбахтвилер атунихъай кичIе хьана, Салманан ва Рабиадин мейитар кучудун патал мусурманрив вахкана.
Гьижрадин 64-йисуз Дербент гьеле имансузрин гъиле амай. И кар себеб яз халиф Валидан ахвар ва секинвал квахьна. Ада аниз Муслим ракъурун кьетIна ва адан патав Асад тIвар алай асгьаб ракъурна. Халифдин чинебан тапшуругъ Асада тадиз Муслимал агакьарна ва ам, Ислам патал вичин чан гуз гьазур я лагьана, тапшурмишун кьилиз акъудиз гатIумна.
Имансузривай Дербент къахчун патал, Муслим, вичин хизан ва аялар Аллагьдал ﷻ тапшурмишна, яхцIур агъзур аскер авай кьушундин кьиле аваз рекье гьатна. Дербентдал агакьайла, абуру чинеба чирна хьи, къеледа анжах пуд агъзур кафир авайди. Амма шегьер гзаф гужлу цлари элкъуьрна кьунвай, мягькем варар агалнавай. И вири крари шегьер къачуникай умуд атIузвай, элкъвена хъфинилай гъейри, мусурманриз маса рехъ аквазвачир. И вахтунда Муслиман патав са кафир атана ва вичиз шегьердиз тухузвай чинебан рехъ чизва лагьана. Ада а рехъ къалурда лагьана гаф гана, эгер вичиз гзаф пул гайитIа. Муслим рази хьана ва адаз кIандай кьван девлет гуда лагьана, гаф гана. Гьа идал икьрар хьана. Ахпа Муслима, жегьилрихъ элкъвена, кIеви ванцелди лагьана: «Низ девлет къазанмишиз кIанзаватIа, эгер чан аламукьайтIа, амма нагагь кьейитIа – Женнет, къуй къарагърай!» Абдулазиз тIвар алай лайихлу дирибаш хва вилик экъечIна. Ада вичин хва галаз вич фида лагьана ва хумус хкудна трофеяр вичиз тун тIалабна. Муслима гьакI ийида лагьана, адаз гаф гана. А вахтунда бубадини хци яракьар къачуна ва кьуд агъзур хкянавай аскер галаз гъазаватдиз рекье гьатна. Вилик кваз, рехъ къалуриз, имансуз физвай. ГьакI абур чинебан рекьяй къеледиз гьахьна, къаравулар яна кьена, ахпа варар ачухна ва амайбур къенез ахъайна.
Мусурманри гьасятда Дербент къачуна, чпиз аксиз экъечIайбуруз лагьайтIа, лазим тегьерда жаза гана. Гьаким яз Абдулазиз тайинарна ва шегьерда къайда туна. Рехъ къалурайдаз лагьайтIа, гуда лагьайбур вири гана. Дербентда Шариат тайинарна, Муслим кьушун галаз Шамдиз хъфена ва Абдулазиз Шариатдин къанунар кьиле тухун патал шегьерда туна.
Муслиман гапурдихъай кичIела Ислам кьабулай Дербентдин агьалияр, ам хъфейла имансузвилихъ элкъуьн хъувуна. Мад Муслим Шамдай Дербентдиз хтана. Ада мягькемарнавай чкаяр дуьзар хъувуна, къайда хтуна ва Абдулазизан паталай гьаким яз, вичин ери-бине Армениядай тир Абдий тайинарна.
Гьижрадин 100-йисуз, Абдулмаликан хва Язид халиф тирла, Дербентда мад имансузвал хкаж хьана ва мад аниз кьушун ракъуруниз мажбур хьана. Жарахан хва Убайду, Ислам патал чан гунин михьи ният аваз, Аллагь патал Меккадай Дербентдиз рекье гьатна. Ада Иракдай ва Шамдай гъазаватда иштирак ийиз кIанзавайбур вири вичин кьушундиз кIватIна.
А вахтунда Хакан кьейидалай кьулухъ Дербентда гьакимвал адан хва Башанкиди ийизвай. Сулайман пайгъамбардин хьтин зурба кьушун галаз, Бадрдин патав акъвазай Аллагьдин Расул ﷺ хьиз, Убайду Ширвандин патав секин хьана. И хабарди Башанкидик къалабулух кутуна ва ада имансузриз кьушун кIватIдайвал эвер гана. Адалай кьулухъ ам Хусайну къеледин патав атана ва ана чка кьуна, дяведиз гьазур хьана.
Аршанис тIвар алай лезгиди Башанки Хусайну къеледив агакьна лагьана, Убайдудиз хабар гана. Убайду гьазур жез гатIумна ва кьушун гьикI гужлу ийидатIа лугьуз, фикир ийиз хьана. Ам кьве патал пайна, ада са пай Хайдак галай патахъ, муькуь пай – Табасарандиз ракъурна, вич лагьайтIа амайбур галаз Дараваган лугьудай чкадиз фена. Идалай кьулухъ ада кафиррин кьушундин гьалдикай чирун патал чинеба Аршанис ракъурна.
Са тIимил вахтунилай дяве башламишна, гуя кьуна акъвазариз тежер кьве вацI сад-садал гьалтна. Жуьрэтлу Убайдуди, жегьилрин рикIера гьулдан хьтин мягькем руьгь тваз ва Пак Къуръандай аят кIелиз, кIевиз гьарайна: «Аллагьдин ﷻ рекье женг чIугу!» Аллагьдин ﷻ дин патал чанар гуз гьазур тир, дяведикай виликамаз рикIяй лезет къачуз, шадвиляй викIегь асланрин рикIерик зурзун акатнавай. Ислам патал кьиникьин ният аваз экъечIнавай табиинри (асгьабрин гуьгъуьна авайбур) дяве башламишна. А вахтунда, Табасарандиз ракъурнавай кьушун, яхцIур агъзур аскер галаз хтана, Хайдакдай цIуд агъзур аскер атана, Халикьдин ﷻ куьмек гужлу хьана. Мусурманри ягъун кьуна ва имансузрин кьушун кукIварна. Дербент къачуна, пачагь Башанки лагьайтIа, амай аскерарни галаз, вичин чан къутармишиз, Анжи галай патахъ катна.
Вич катуниз килиг тавуна, Башанкидиз вич магълуб хьанвайди хиве кьаз кIанзавачир ва мад кьушун кIватIиз башламишна. Ам Гельбахдиз, Кизлярдиз фена, татарривай, иранвийривай куьмек тIалабна, амма нетижасуз. Мусурманар лагьайтIа, адалайни анихъ фена ва Тарга къеле къачуз кIан хьана. Михьи ниятри чпин бегьер гъана, арабри Тарга къачуна ва къеледал чпин пайдах акIурна.
Адалай кьулухъ абуруз Анжи къеле къачуз кIан хьана, амма амалдарвал авачиз ам къачуз хьанач. «Дяве – им амалдарвал я», - лугьузва гьадисда, адан куьмекдалди Анжи къеле къачуна. А къеледал гьужум авунин регьбервал жуьрэтлу Абдуллагьа вичел къачуна. Ада кьушундиз ихьтин гафар лагьана: «Аллагь ﷻ патал рекьиз кIанзавай ксар захъ галаз ша!» Къанни цIуд агъзур дирибашди адан эвердиз жаваб гана ва Абдуллагьа абур къеледал гьужум ийиз тухвана. КIарасар авай цIикьвед араба гъана. Мусурманар гзаф къуватлу я лагьана фикирна, кафирриз кичIе хьана ва абурун пачагь чинеба къеледай экъечIна катна. Ам Балхан галай патахъ, Айван лугьудай чкадиз фена ва хатасуз чкада къеле жагъайла, ана чуьнуьх хьана. Анжида Шариатдин къанун тайинарна ва Дагъустанда Исламдин пайдахар акIурна, Убайду ибн Жарах, Аллагьдин ﷻ куьмекдалди чан аламаз Меккадиз хтана.
КьатI ама.
Шейх Саид эфенди, «Пайгъамбаррин кьисаяр 2-пай» ктабдай
