Набутрин ихтиярар
Набутрин ихтиярар 181 нумрадин «Россиядин Федерацияда социальный рекьяй набутар хуьн» Федеральный къанунди къайдада твазва. Къанунда тур эхиримжи дегишвилер 2020-йисан июлдин вацра къуватда гьатна.
Къанундал асаслу яз, набут – им начагъвилер, травмайрин нетижаяр ва я нукьсанар себеб яз бедендин везифаяр кIевиз къайдадикай хкатнавай сагъламвал чIур хьанвай ва гьада уьмуьрдин диривилин кIвалах сергьятламиш хьунал гъанвай ва ам социальный жигьетдай хуьн чарасуз хьанвай кас я.
Набутрин Федеральный реестрдин делилралди, 2019-йисан 1-декабрдал Россиядин Федерацияда 11 миллионни 880 агъзур набут ава, гьа жергедай яз 684 агъзурни 300 набут аялар я.
Набутдиз гьихьтин ихтиярар ава?
2020-йисуз I, II ва III-группайрин набутрин кьетIен кьезилвилер (льготаяр) дегиш хьана. Тамам мумкинвилер авачир россиянвийриз социальный рекьяй хуьн патал гьукуматдин программайрин сергьятра аваз абурун дуланажагъдин гьал хъсанарун патал пулунин такьатар ва кьетIен кьезилвилер фикирдиз къачунва.
Пулуналди гьисабайла набутриз ихьтин жуьрейрин куьмекар тайинарзава: социальный (зегьметдин стаж авачирбуруз), зегьметдин (зегьметдин стаждин са югъ кьванни авайбуруз) ва гьукуматдин пенсияр (дяведин къуллугъдал алайбуруз, техногенный аварийра телеф хьайибуруз ва икI мад).
Адалай гъейри, Россиядин Президентдин Кагъаздал асаслу яз, 2019-йисан 1-июлдилай набут аялрихъ ва аял чIавалай I-группадин набутрихъ гелкъуьнай гьар вацра гузвай пулунин кьадар 5 500 манатдилай 10 000 манатдал хкажнава. И пул къачудай ихтияр ава кIвалах тийизвай диде-бубайриз, аял хвавиле кьабулнавайбуруз, къаюмриз. Ихьтин пулар къачузвайбурун йисан юкьван жуьредин кьадар – 470 агъзур кас кьван ава.
Медицинадин жигьетдай кьезилвилер
Медицинадин кьезилвилерик акатзава пулсуз ва я къимет агъуз авуна дарманар, протезар, махсус кIвачин къапар, начагъвилин гелер ахлудун патал (реабилитация) медицинадин техника ихтиярда тун ва ам ишлемишун, бязи азар тайинарунин (диагностикадин), гуьнгуьна хтунин ва сагъарун патал дарманар (процедураяр) авун.
Улакьрин кьезилвилер
Улакьрин кьезилвилерик акатзава набутрин бязи жуьрейриз социальный страхованидин фондунин счётдай гузвай улакьрин пулар, пулсуз парковка, общественный улакьра аваз пулсуз фин, ракьун рекьин улакьар ишлемишдайла къимет агъуз авун.
Социальный кьезилвилер
Социальный кьезилвилерик акатзава къимет агъуз авуна санитарно-курортный жигьетдай сагъаруникай менфят къачудай мумкинвал гун, кIвализ атана пулсуз гелкъуьн, юристрин меслятрин куьмекар, пенсиядалди таъминарун цIийи тегьерда гьисаб хъувун. ГьакIни набутриз лап чIехи дережадин кIелдай чкайриз (вузриз) кьезил шартIаралди экечIдай мумкинвал ганва.
Яшамиш жедай чкадин кьезилвилер
Яшамиш жезвай чкадин кьезилвилерик акатзава коммунальный игьтияжриз ва капитальный ремонт авуниз агъуз къиметдай пул гун, яшамиш хьунин шартIар хъсанарун
Адалай гъейри, 1995-йисан 24-ноябрдиз кьабулнавай № 181-ФЗ Федеральный къанундин 17-статьядихъ галаз кьурвал, игьтияж авай вири набутривай кIвал къачун патал учётда акъвазиз жеда:
«Яшамиш хьунин шартIар хъсанарунин игьтияж авай набутар ва аял-набутар авай хизанар учётда кьабулзава ва Россиядин Федерациядин къанунра ва Россиядин Федерациядин субъектрин къанунра къалурнавай къайдада яшамиш жедай кIвалералди таъминарзава.
Яшамиш хьунин шартIар хъсан авунин игьтияж авай, 2005-йисан 1-январдалди учётда акъвазнавай набутар ва набут аялар авай хизанар федеральный бюджетдин такьатралди кIвалелди таъминарун Федеральный къанундин 28.2-статьядихъ галаз кьурвал кьилиз акъудзава.
Яшамиш хьунин шартIар хъсан авунин игьтияж авай, 2005-йисан 1-январдалди учётда акъвазнавай набутар ва набут аялар авай хизанар Россиядин Федерациядин кIвалерин къанундихъ галаз кьурвал, яшамиш жедай чкадалди таъмин ийизва…
…Набутриз социальный наймдин икьрардалди са касдиз гузвайдалай артух майдан авай (амма кьве сефердилай артух тушиз) яшамиш жедай кIвал гуз жезва, эгер абур Россиядин Федерациядин Правительстводи векилвал ганвай къарарар бегьемардай гьукумдин федеральный органди тайинарнавай сиягьда къалурнавай хкатна куьтягь тежезвай гьамишан азаррин пис жуьрейрикди азарлу яз хьайитIа.
…Набутар яшамиш жезвай кIвалер, набутар реабилитация ва я абилитация авунин кьилдин программадихъ галаз кьурвал, махсус алатралди дуьзмишзава.
Гьамиша са чкадал алай (стационарный) жуьреда социальный куьмек гузвай ва социальный наймдин икьрардалди яшамиш жедай кIвал къачуз кIанзавай, социальный игьтияжриз къуллугъ авунин тешкилатра яшамиш жезвай набутар чеб яшамиш жезвай майдандин кьадардилай аслу тушиз, яшайишдин шартIар хъсанарун патал учётда кьабулун лазим я ва абур маса набутрихъ галаз сад хьиз яшамиш жедай кIвалералди таъмин ийизва…».
КIвал къачуниз таъсир ийизвай шартI – яшамиш хьунин шартIар хъсанарун патал набут учётда акъвазнавай вахт я. Асул кар алай кьве десте чара ийизва:
- 2005-йисан 1-январдалди учётда акъвазай набутар;
- 2005-йисан 1-январдилай кьулухъ учётда акъвазай набутар.
2005-йисан 1-январдалди учётда акъвазай кьезилвилер авай ксариз кIвал къачун патал Россиядин талукь тир субъектдин махсус фондарай пулунин такьатар къачудай ихтияр ава. Гьа ихтияр Ватандин ЧIехи дяведин набутризни ветеранризни ава. 2005-йисан 1-январдалди учётда акъвазай набутриз гьакIни социальный наймдин икьрардалди кIвал къачудай ихтиярни амукьзава.
Тежрибада регионра кIвалелди таъминарун патал набутдиз кIвал къачун патал асул гьисабдай гьакъисуз пулунин куьмек (субсидия) гун ишлемишзава. Пулунин куьмекдин кьадар яшамиш жедай чкадалди таъмин авунин ихтияр авай инсанрин кьадар 18 кв. метрдиз (яшамиш жедай майдандалди са набут таъмин хьунин федеральный кьадар (норматив)) зарб авурла ва гьам базардин са квадратный метрдин юкьван къиметдиз (кьилди гьар региондиз гьисабзава ва тестикьарзава) зарб авурла акъатзавай кьадардиз барабар я.
№ 181-ФЗ Федеральный къанундин 28.2-статьядихъ галаз кьурвал:
«Россиядин Федерацияди набутар яшамиш жезвай кIвалин ва коммунальный игьтияжрин пул гунин ва 2005-йисан 1-январдалди учётда акъвазнавай, яшамиш хьунин шартIар хъсан авунин игьтияж авай набутар ва набут аялар авай хизанар кIвалелди таъминарун патал социальный рекьяй набутриз куьмек гунин серенжемар кьабулунин векилвал Россиядин Федерациядин субъектрин гьукуматдин гьукумдин органрив вугузва».
Набут тирди тайин авун
Набут тирди тайин авунин регьятарнавай къайда 2021-йисан 1-мартдалди кардик жеда. Ида виликдай тайин авунвай набутвилин группа 2020-йисан 2-октябрдилай 2021-йисан 1-мартдал кьван авай муддатда яргъи ийидай, гьакIни сифте яз инсан вич медико-социальный экспертизадин Бюродиз татана, медицинадин тешкилатрай атанвай чарарин бинедаллаз набутвал тайинардай мумкинвал гуда.
САРАТ САЛАМОВА
