бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ДехIиба хьулчи

ДехIиба хьулчи

ДехIиба хьулчи сари «ФатихIя» (АльхIям) ва «АттахIийяту». «ФатихIя» Кьуръайзиб бекIлибиубси сура – Кьуръа неш – саби. «АттахIийяту» биалли, мигIражличиб нушала Идбаг МухIяммадлара (с.гI.в.) Аллагьлара ﷻ ургаб бетаурси мягIничебси ихтилат саби, Идбагли ЧевяхIсилизи салам бедниличил бехIбихIибси.

«ФатихIя» ва «АттахIийяту» дехIибайчир дучIути цархIилти сураби ва аятуниван дурусли, чедетаахъили, гIярабла мезли лерилра тIамри дархьли дурули, дугьбала гIягIнити биркIанти зуздилтIахъули, цархIилван буралли, махражличил дучIни гьарил бусурма чебла саби, илдачи бурсивиэс хIяж баресцад харжани чедуркъалра. Кьуръа сураби дурайуси гьигьличил дучIути сари (цархIилван кьабулхIедиру).

ДучIнила тяхIяр

ДехIибайчир илди ва цархIилти сурабира аятунира кIел тяхIярли делчIес вирар: гьар аятла ахирлизив циила ряхIятирули яра ряхIятхIейрули (тIашхIелзули).

«ФатихIя» (Кьуръан ибхьуси)

«ФатихIяла» дахъал мягIнубазибад ца ишгъуна саби:

1.Аллагьла ﷻ уличил баракатлара ирули вехIирхьулра (суненира дунъяличиб гIяхIтачира вайтачра цаван уркIецIибируси, ахиратлизиб – муъминтачи хасси ряхIмула вегI).

2.Гьарилти, лерилра гапъала Аллагьлис ﷻ лебилра гIяламла (мусни-зубрала), мицIирси ва мицIирли ахIенси гьарил секIа, илди акIахъубли, дихIули левси хала вегIлис диаб.

3.Дунъяличир гIяхIтачира вайтачира цаван уркIецIила вегI, ахиратлизив – хаслира муъминтачи ряхIмукар.

4.Кьиямала бархIила ВегIбекIлис (Кьиямала бархIи шафагIят – кумекбирнила ихтияр ца сунезибад биубси).

5.ХIедцун нушани гIибадатбирулра ва ХIезибадцун нушани кумек тиладибирулра.

6. Нуша ХIуни бархьси гьунчи дархьдизахъабагу.

7. Чучи ХIуни лигIмат бархьибтала гьунчи, чучи хIела гьимидухъунтала (жугьутIунала), саби чеббалкIунталара (христиантала) гьунчи ахIи. ДехIибала дируси Аллагьли ﷻ чейъни, илдазир дучIути иргъни ташмишдеш агарси якьиндеш саби. «ФатихIя» бучIули, сунези дугьаизурсилис Аллагьла ﷻ жавабличила МухIяммад Идбагла ﷺ ца хIядислизиб бурули саби: «Лагъли алли, «Гьарилти гапъала Аллагьлис ﷻ мусни-зубрала, мицIирсила ва ахIенсила вегIлис сари», Аллагь ﷻ викIули сай: «Дила лагъли ну дезалаварира, гапварира». Илини алли, «Кьиямала бархIила вегIбекIлис», Аллагь ﷻ викIар: «Дила лагъли ну чевяхIварира». Лагъли ибхIели: «РяхIмула уркIецIила вегIлис», Аллагь ﷻ викIули сай: «Дила лагъли Ну гапварира». Илини алли: «Диванна бархIила Пачалис», Аллагь ﷻ викIар: «Дила лагъли ну ахъварира». Илини гIурра алли: «ХIедцун нушани гIибадат бирулра ва ХIезибадцун нушани кумек тиладибирулра», Аллагь ﷻ викIар: «Ил дилара – дила лагълара ургабси саби, дила лагъличи сай тиладиикIуси чебетиур». Илини гIурра алли: «Нуша ХIуни бархьси гьунчи дархьдарабагу, ХIела гьимидухъунтала, саби чеббалкIунталара гьунчи ахIи». Нуни жаваб бедлугас:

«Ил иличи хасси саби. Нуни Дила лагълис сунени тиладибарибси бедира». УркIи иш дунъялизибад тамай къяббердахъили ца ЧевяхIси Аллагьличилацун ﷻ пикрума бирцIахънила шайчив бусурман хаслира чекайзурли виэс чебиркур дехIибайзи кархухIели ва «ФатихIялизиб» «Ийяка нагIбуду ва ийяка настагIин» – «нушани ХIед саби гIибадат бируси, ва ХIези сарра нуша кумекбарахъес дугьадилзути» – викIухIели. Ил аят бучIухIели, Аллагьла ﷻ ахIи, цархIил адамла у уркIиличи бакIили «ХIед саби нушани гIибадат бируси ва ХIези сарра нуша кумекбарахъес дугьадилзути» викIалли, анцIбукь чина бетиркурал багьес къиянни ахIен. «ФатихIялис» илала зурбаси кьадриличила лишанбирули, «верхIел кIина» бикIар, дунъяличи илди 7 аят кIина хьурадарибти диъни иргъахъули: Маккализир ва Мадинализир.

АттахIийяту

Месжид-уль-ХIярамлизивси МухIяммадличи ﷺ верхIцIаверхIцIали азир малаикличил ЖабрагIил, МикагIил, Исрафил бакIиб. ЖабрагIилли изахIеахъурли, дис агарли, Идбагла ﷺ михъири гъяраиб, уркIи Замзамла шинни бирцили, мерлабариб ва хъярхъси Буракьличив ишхIелла Иерусалимлизибси АльАкьса мижитлизи ваахъиб. Илар идбагли гьалаб биубти лебилра идбагунас ва малаикунас имамли виубли дехIибала дариб. ГIур гьаваличибси къаркъаличи (сахрат) дуб кагибси мигIражличивад зубрачи ацIиб. ЖабрагIиллис Сидрат-ульмунтагьа бикIуси мерла чеди укьес ихтияр аги. Идбагли r, Рафрафличи мурдали, цаличивад итилличи 500 дус вашеси гьарахъдеш лебти 700 000 гьалабиз ахъиб ва зубрачи ацIиб. Илаб сунела юлдаш АбуБакрлайчи мешуси тIама чехиб:

«ТIашизи! ХIу Аллагьли ﷻ баракатла ирулри». КIинайс МухIяммадла ﷺ уркIили Аллагьла гъай аргъиб: «Гъамии, ГIяхIмад! Гъамии МухIяммад!» «АттахIийяту» Аллагьлара ﷻ МухIяммад Идбаглара ﷺ ургаб илхIели бетаурси ихтилат саби, сабира дехIиба ца хьулчи бетаурси. ЧевяхIсила гьалав тIашли Идбагли ﷺ иб: «Лерилра дезни, хIурматла дугьби, баракат, дехIибала, гIибадат – Аллагьлис ﷻ сари». Аллагь ﷻ : «ХIечи саламти диаб, я Идбаг ﷺ – Аллагьла ﷻ уркIецIира илала баракатра» Идбаг r: Аллагьла ﷻ салам биаб нушачира ва Алагьла ﷻ гIяхIти лугърачира. Зубрала агьлу цахIнаб: Ну уркIи кабизахъурли вирхаурлира ва бикьридеш дирулра сунес гIибадат бареси, мутIигIвакIеси ца Аллагь ахIенси агниличи. ГIурра уркIи кабизахъурли вирхаурлира МухIяммад ﷺ Аллагьли ﷻ дин гIеббурахъес вархьибси Расул виъниличи.

АттахIийяту илала мурхьси мягIна иргъули, уркIиличил Аллагьличи ﷻ мигIраж бирули, ЧевяхIсила гьалав сай тIашхIеливан, ЧевяхIсилизи хIунира салам бедлугухIеливан, Идбагра ﷺ ЧевяхIсила гьалав тIашли кални гьанарахъули, чедихIяртси бехI мухIлили ахIи, Аллагьлизибад ﷻ урехили ва урезили бицIибси дай уркIилизирад дурхъати дугьби адилтIули бучIуси саби: -ЧевяхIси Аллагьла ﷻ гьалав халаси урехилизив виубли, – уркIи Аллагьличи ﷻ мурхьти дигили бицIахъили, уркIилизиб цархIиллис, дунъяла ибсилис сегъуналра мер кахIелахъи, – сунени дурути дугьби чила сарил ункъли балули (ил сабабли «АттахIийяту» шурбатурхIели «Идбаг, Аллагь ﷻ , зубрала агьлу» ибти дугьби чеимцIадарибти сари), – дурути дугьби уркIилизи алтIахъули, – сай ЧевяхIси Аллагьла ﷻ гьалав виъниличила гьеч хъумхIертули, Илис мутIигIли.

РАБАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Бакиличила

Ибн аль-Джаузила уршила урши Абуль Музафарли лукIули сай, Ибн Акильли сунечила буруси: «Гьачам, КягIбалис алав тIаваф барили гIергъи, нуни ванзаличиб жавгьар духрала баки чебаира. Иличиб хIунтIена гьимир лебри бриллигIянтличилси. Нуни ил ахъбуцира ва илала вегI варгес кьасбарира. Камси...


Хьунул адамла дехIибала

Хьунул адамла дехIибайзир мурул адамлайзирад декIардулхъути цацадехI хасдешуни дирар, илди кIидехIлалра хьулчи ца биалра.   БегI гьалаб ил хасдеш декIарбулхъан, хьунул адамли дехIибала дехIдирхьухIели «Аллагьу акбар» или някъби ахъдурцухIели, илхIели ва кIинайс гьар...


Тулкни

Бакlиб ахир замана – пасадбиахъуб гlялам Ахир заманала халкь, дунъяличи хъарихъур, Вайси чули гlеббурцу, бархьси гьуни бархьбалта Хlекьси гlеббурцнилизиб, илди бирар гlянцl-сукъур, Бакlиб ахир замана – пасадбиахъуб гlялам.   Гlялимти ва жагьилти, дунъяличи...


Суалти-жавабти

- Хала БархIилара Кьурбан-Байрамлара ургабси манзиллизиб бусурман адамтас мукъри дирес асубирусив? Ил заманализиб барибси мекъ талихIагарсилизи халбирули саби. - Гьайгьайрагу, асубируси саби. Ил заманализиб барибси мекъ талихIагарси ибси дугIла пикри саби. ШаригIятли илдигъунти секIайчи...


Редакциялизи суал

Асубирусив шаригIят хIясибли банклизив узес? Банклизив узес къадагъабарибси ахIен гIергъити шуртIри дузахъули диалли: Эгер банклизив узес чараагардеш лебли биалли, сенкIун чараагардеш лебли хIебиалли къадагъаласи мерличив узес къадагъабарибси саби. Ил чараагардеш дебали халаси хIяжатдеш...