ДехIиба рукнурти (бутIни)
ДехIиба рукнурти (бутIни)
Рукнурти – сари нукьсандиалли, дехIибала детхIерути аслуби сари. Илдас арканти бикIар, илди дехIиба чараагарти ва кабизахъурси гьабгIергъидешличил детерхахъес гIягIнити бутIни сари. Илдазибад ца хIебаралли, яра гьабгIергъидеш буалли, дехIибала детхIерар.
ДехIиба рукнурти 13 лерти сари илди ца-цали, суннатунира гъандуршули баяндирехIе:
1 – ибил рукну. Нигет. Нигет уркIили кьасбарни саби. Нигетлизиб чебли бирар: дехIибала дарес кьасбарни, чидил аргъла сарил декIарбарни, фарзла (черти) или нигет барни.
Суннатли бирар: нигет лезмили бурнира ва аргъ¬ла дехIибалав, черихъутив, чум ракагIятла диънира гIячихъдарили, Кьиблаличи вяхIчиизурли ибсира имцIабарни. Илх1ели нигет, чертира суннату¬нира дархли, иш тяхIярли биру: «Нуни нигет барира набчи черти хIерила (савлила, дакьа, маркIачIила, хъатIила) аргъла авал ракагIятла, дехIибала Кьиблаличи вяхIчивизурли фариза бархьбарес, Аллагь ﷻ багьандан «Аллагьу Акбар». Амма «Нуни нигет барира xIepилa дехIиба фариза бархьбарес) или аллира биур.
2 – ибил рукну. Нигетла такбир. «Аллагьу акбар» ибни. Нигетличил бархбасахъи урга цархIил пикри хIебакIахъили «Аллагьу акбар» викIар. Ишаб суннатли бирар: гьаргти някъби Кьиблали¬чи дяхIчили тIулби цаличи ца уржхIержахъили, тIулбала хъарани лихIбала чедиван дяхIчили, хала тIулби лихIбала удиртачи цугдикахъили, хъарчIулачи къаршили ахъдуцни. Илкьяйда ахъдуцни суннат бирар гьар рукугIличи аркьухIелира, илавад ахъирухIелира, «АттахIийятлизивад» алзули тIашилзухIелира.
КIинайс някъби кадихьни суннатли бирар къудала (чIиличIала) чеди, михъирла уди, балуй някъли алгъай някъла хала тIyллapa чярдалара ургала мерлизибад алавбарили буцили яра хала тIул чярдаличи алавбарили, гIеларти тIулби дархьли датурли.
Гьар ца рукнулизивад цар-хIилличи аркьухIели «Аллагьу акбар» викIни суннатси саби.
3 – ибил рукну. ТIашизни саби. ИмканбакIибсилис фаризала (черти) дехIибайчи тIашизни чебси саби. ТIашизнилизи кIелра кьяшла ургаб ца чIимла кьадар мер биахъни суннатси саби. Суннатла дехIибайзиб, кири камли биалра, кайили дарес асубирар.
4 – ибил рукну. Нигет барили «Аллагьу акбар» или гIepгъи «АлхIям» (ФатихIа) белчIни саби. Амма «АлхIям» белчIес гьалаб балусини иш ифтитяхIла балга белчIни суннат бирар. ГIялимтани табтуртазиб бурили саби, «АлхIям»-гъуна Кьуръайзирти гIярабла хIурпрачил ахIи, белкIес хIярамси бирар или. Балгни лукIнира гапхIедарили сари, цархIил мезличил чула хIурприра, бучIнила кьяйдара аргъахъес хIейрни багьандан. Нушанира нушала гIяраб мезли бучIес хIебалути узби-рузбази дагьахъес кьасли лукIулра. Ва амма «АлхIямра» «АттахIийятра», сари чедетаахъили далусила мякьлар делчIи дагьни чебси саби. Илдазив хатIаиркалли, дехIибала детхIерар.
ИфтитяхIла балгара иш саби: «Важжагьту важгьия лиллаз /и фатIарассама-вати вал-арл/а хIянифаммуслима. Ва ма ана минал-мушрикин. Инна с/олатти ва нусуки ва махI-яя ва мамати лиЛлагьи раббил гIяламин. Ла шарика лагьу ва биз/алика умирту ва ана минал-муслимин».
«АлхIям» белчIи гIергъи цаэсилра кIиэсилра ракагIятлизир ца-ца гIяшир (кьулгьугъуна) делчIни суннатли бирар. Ва амма жамагIятличил дирули виалли, имамли дучIутира дикьули виалли, вегIли «АлхIям» ахIенси хIебучIа.
5 – ибил рукну. РукугI барни саби.
PукугI – кьукьубачи някъби гIинидарили гIяшиъни саби. Илаб «СубхIянаЛлагь» ибнила кьадаралра ряхIятвиъни чебси саби. РукугIлизиб суннатси саби хъябра къакъра дархьдизахъни. ГIяширухIели някъбира ахъдуцили, гьалаб буриливан, «Аллагьу акбар» ирули гIяширар. ГIяшиубхIели «СубхIяна раббиял гIязим» или хIяйна ибнира суннатси саби.
6 – ибил рукну. «ИгIтидал» – рукугIливад айзурли вархьли тIашизни саби.
Ишабра «СубхIянаЛлагь» ибнила кьадаралра ряхIятвиъни чебси саби. РукугIлизивад игIтидалличи ахъирухIели някъбира ахъдуцили «СамигIяЛлагьу лиман хIямидагь» или ибни суннат саби. «Раббана лакал хIямд» ибси имцIабарни суннат саби.
Савлила дехIиба кIиэсил ракагIятла рукугIлизивад ахъвиубхIели яра цархIилти дехIибайзи Аллагьлизи ﷻ тилади бируси биубхIели суннатли бирар балга бирухIели кьяйда някъбира адуцили «Кьунут» дугIя барни.
«Кьунут»-ра иш саби: «Аллагьуммагьдини фиман гьадайт. Ва гIяфини фиман гIяфайт. Ватаваллани фиман таваллайт. Ва барикли фима агIтIайт. Ва кьини бирахIматика шарра ма кьал/айт. Фаиннака такьл/и ва ла юкьл/а гIялайк. Ваиннагьу ла яз/иллу маввалайт, Ва ла ягIиззу ман гIядайт. Табаракта раббана ва тагIалайт. ФалакалхIямду гIяла ма кьал/айт. Астагъфирука ва атубу илайк. Ва с/оллаллагьу тагIяла ва саллама гIяла расулигьи МухIяммад, ва гIяла алигьи ва ас/хIябигьи ажмагIин. Раббигъфир вархIям ва анта хайруррахIимин».
Ил хIебелчIаллира дехIиба детарар, амма белчIни суннатси саби.
7 – ибил рукну. КIина сужда барни (анда чIябарличи кайгахъу, кIелра някъла хъутри, кьукьуби, кьяшмала КьиблаличидяхI кадизурти гумли, анда чIябарличи чекадиахъу. Андалис я гъез, я кьапIа гьалабиз агарли ванзаличи чегес гIягIниси саби). Суждала гьар бехIбихьудлизиб ва ахирлизиб тIумаънинатличилара хъумуртуси ахIен.
8 – ибил рукну. Суждала гьалав кайъни ва бара ряхIятиъни.
9 – ибил рукну. ДехIиба ахирла ракагIятлизиб «АттахIийяту» белчIни (сегъуналра хатIа агарли).
10 – ибил рукну. Ахирла «АттахIийятулис» гIергъи нушала Идбаглис ﷺ салават бушни (илизибра сегъуналра хатIа хIебарили).
11 ибил рукну. Ахирла «АттахIийяту» ва салават делчIес кьукьубачи кайъни.
12 ибил рукну. Гьачам балуй шайчи салам бедни.
13 ибил рукну. Аркантала чебаахъибси гьабгIергъидеш хIебуъни.
РабазанхIяжи МяхIяммадов