Имамти – Идбагла ﷺ букьурти
МухIяммад аш-ШафигI
(бехIбихьуд гьаларти номертазиб)
Имам ШафигI ва Гьарун ар-Рашид
Халиф ар-Рашидли имам аш-ШафигI гъамли вагьурхIели, иличил гIяхIил вирусири, гапвирусири ва гIибратлис гьануршусири. ЦацабехIти гIялимтас ил гIяхIбилзуси ахIенри ва иличи кьясбирутири.
Халифра мякьлавли илдани шаригIятла бегIлара къиянти суалти хьардаили илис имтихIян дураберкIибсири. Илини верхIел суайс чедетаахъили жавабти дедиб, илдани биалли ШафигIли бедибси цацун суайс жаваб гес хIебиуб. ИлхIели Гьарун-ар-Рашид пишвяхъили викIар: «Аллагьли ﷻ хIугъунти адамти бахъбаахъаб», ва илис кIел азир диргьам дедахъес хъарбариб. ШафигIли биалли, илди арц халифла хIянчизартас ва мякьлаб хIербирути мискинтас дутIиб.
Халиф Гьарун ар-Рашидли ШафигIла гIилмула ва гIякьлула мурхьдешличила балули иличи дугьайзур: «ХIед нуни дила лебси хазнала байхъала лугас ва халкьла ургаб хIуни бурибси кьяйда дигуси Идбагла ﷺ гьуни тIинтIбирис, халифатла кьади ветаадли». ШафигIли жаваб бедиб: «ХIурматла халиф, илгъуна давлара гили, хIуни набзи канцелярияла унза савли ибхьули, бархIехъ гIекIахъесцун хъарбарадлира ну кьабулхIеркус». Ил жаваб бакьили Гьарун ар-Рашид висивиибсири.
Гьачамра имам ШафигI Гьарун ар-Рашидла кIялгIялизи вакIибхIели илизи тиладибариб халифла дурхIни руркъяннизи чумал гIякьлу дурахъес, биштIатас секьяйда бяркъ бедес гIягIнисил бурахъес. «БиштIати бяркъес гьалаб вегIла рухIла умудеш ва адабдеш диэс гIягIнити сари. Мурталра илдала хIулбала гьалав вегI вирухIели, хIед гIяхIбилзуси илдасра гIяхIбилзан, хIед хIейгуси илдасра хIейгахъу. Илдази ЧевяхIси Аллагьла ﷻ Дурхъаси Кьуръан балахъеная, Идбагла ﷺ хIядисунира ва гIилмуличибад гьарахъмабиркахъидая. ЦадехI гIилмулизир гIяхIти сархибдешуни диайчи, цархIилтази мабирхахъид, лерил гъудурдиалли аргъес къиянси саби», - викIи ил.
Цагьачам Гьарун ар-Рашидли буйрухъбариб аш-ШафигIлис 4 азир динар шабагъатлис дедахъес. КIялгIялизивад дуравхъунхIейс, илини 80 динар парикмахерлис дедиб. Ил багьурси халифли, илис уркъубяхъиб дахъал арц харждирули или. ШафигIли илизи жаваб бедиб: «ГIяхIдеш сецад биалра ил абурхуси ахIен, хIятта гIямру тамандиайчи гIяхIдешуни диралра. Дила хала бегIтира сахаватти бирутири, гIяйиб мабирид набчи нуни арц дуртIули или. ЧевяхIсини ризкьи агарли чилра валтуси ахIен, ну мурталра викIусира мицIирси адамла садакьа бургьаб!».
Гьарун ар-Рашид, имам устадешличил гъайикIес балнила бикьри, гьачам илизи викIар: «Ва Идрисла урши, хIела пасихIти дугьбани дила уркIи чебирцIахъули саби! ГъайикIен набзи, хIела гIилмула мурхьдеш чебаахъаба! Имам аш-ШафигIли илцадра духути насихIятуни дуриб, хIятта халиф висивииб. Халиф-алавтас ил гIяхIхIебизурли ил тIашизахъес буриб. ИлхIели МухIяммад аш-ШафигI викIар: «ХIуша уряхIдирули арила вегIла гьалар илала лугъри детаэс хIядурлира, ЧевяхIсиличи лехIхIелзни ва гуж-зулму дирни гIердурцулра. ХIуша имамтала чархличир жижкIнигъунти саррая. ХIушаб гьалабтани секьяйда давлаличи гъаргъли ва хIяз-хIузлизир гIямру деркIибал хIебалусив хIушани? ЧевяхIси Аллагьли ﷻ илди иш дунъяличибад пашмантили арбукиб. Илданира хIушани кьяйда итил дунъяла лигIматуни иш дунъяла лаззатлис дарсдарибтири». Илди гъайла аргъили халиф-алавти руржесбиибтири. Имамла дугьбани илди чула хIябла гьалаб тIашхIеливан бизахъур.
ИлхIели Гьарун ар-Рашид викIар: «Ва Идрисла урши, хIела се-биалра челукьуси леб биалли, нуни барес вируси бура. ХIед се-биалра гIягIнили биалли кумекбирис». ШафигIли жаваб чарбариб: «Марли илди секIал дурили гIергъи нуни се-биалра тиладибирис или, яра хIезибад кумек тIалаббарес багьандан дурибти сари или гьанбиркулив хIед?».
Цазамана аш-ШафигIра МухIяммад аш-Шайбанира Гьарун ар-Рашидла гIяйни кабиили лебли, халифли илдази цализи цали суалти дедахъес буриб. Аш-ШафигIли диннизиб хIялалси ва хIярамсиличила бедибси суайс жаваб чарбариб. Аш-Шайбанини биалли Идбагла суннализибад бедибси суайс жаваб хIебагьур. Аш-ШафигIла жаваб халифлис дебали гIяхIбизур ва илис 50 азир динар дедахъес буриб. Илди арцра сасили, имам мажлисличи арякьун ва илаб лебтас лерилра дутIиб. Халифлис ил секIал тамашабизурсири. ЖамигIятла ургаб биалли илала гIилмуличила ва сахаватдешличила пикри гьатIира цIакьбиуб.
ГIурла манзил сунечивад дуравхъунси аш-ШафигIлис Гьарун ар-Рашидли азир динар дедиб ва сунела къаравашлизи арцлис се бирул къараул барахъес хъарбариб. Халифла кIялгIялизивад дуравхъи ШафигIли илабти адамтас арц дуртIули вехIихьиб ца някъларти тамандиайчи, цархIил някълизирти диалли сунес къуллукъбируси уршилис дедиб сунела гIягIнидешлис харждарахъес. Халифлизи иличила багьахъурхIели, разивиубси ар-Рашид викIар: «Иш дунъяла лигIматуни пикрихIедирухIели, ва илдачивад гьарахъхIели сай имам ШафигIла дагьри мурталра гIилмулисцун гьаргти ва илала иман цIакьси!».
Имам аш-ШафигIла мазгьаб акIни
Багъдадлизир имам аш-ШафигIлис Идбагла ﷺ асхIябтачирад ила даибти багьудлуми даргиб. ХIиджазла мер-мусаличир илди багьудлуми далути ахIенри.
ХIиджазлизирра Иракьлизирра багьудлуми дучили аш-ШафигIли хасти мажлисуни дурадуркIусири, сунечирра Багъдадла гIялимтачил гIилмула масъулти ахъдурцути. Гьарилти иргъхIергъути суалти ва масъулти илар ирзутири ва далилти дургутири. Илкьяйдали Багъдадлизиб имам ШафигIла мазгьаб хIясибли шаригIятла низам-кьяйда кадилзахъули ва сагати тяхIурти дургули бехIбихьибтири.
ШаригIят хIясибли хIясилти ва хIукмурти дурайсес гьалав аш-ШафигIли Кьуръайзиб ва Суннализиб жаваб бургусири. ГIягIниси тяхIярла жаваб баргес хIейалли асхIябтала багьудлумачи хъарихъусири, асарти (илдала гIелаббатурси багьудлумала давла) руркъусири ва Кьуръайчи ва хIядисуначи бегIлара гъамси бургусири. Исламла тарихлизиб бегI гьалаб имамли шаригIят хIясибли хIукму дурайснила тIяхIурти ва жураби акIахъубсири. Имам аш-ШафигIлис гьалаб цалра гIялим-факьигьли ил барибси ахIенри.
Камси манзилла бухIнаб имам лебил Иракьлизив машгьуриуб. Ил Персияла ва Шамла ванзурбачи ваиб. Халифла ихтиярличил имамли хIяж барес кьасбариб. Сапарличи дуравхъайчи, аш-ШафигIли имам Абу ХIянифала мижитлар илала гIилму хIясибли кIел ракягIятла савлила дехIибала дариб. Илкьяйда хIурматбирусири аш-ШафигIли Абу ХIянифала.
Имам МухIяммад аш-ШафигIла рухIласи давла
Имамла машгьурти жузи сари «АхIкам аль-Кьуръан», «Ихтилаф аль-хIадис», «Муснад аш-Шафии», «Рисаля фи усуль», «аль-Маварис», «аль-Умм», «Адаб аль-кьази», «Фадаиль кьурайш», «аль-Ашриба», «Исбат ан-нубувва», «Диван» ва дахъал цархIилтира.
Имам аш-ШафигIла мазгьабла хабардерхурти гIялимти саби: ГIяхIмад Исбагьани (1042-1106 д.), Абу ИсхIакь Ибрагьим аш-Ширази (1107-1083 д.), Абуль-ХIасан Маъварди (вебкIиб 1277 д.), имам аль-Гъазали (1058-1111 д.), имам ан-Навави (1233- 1277 д.), Закария аль-Ансари (вебкIиб 1440 д.), Ибну ХIаджар Гьайтами, (1504-1567 д.), ГIябдуль-Карим ар-РафигIи (вебкIиб 1226 д.), Шигьабуддин ар-Рамали (вебкIиб 1440 д.), Джалалуддин ас-Суюти (1445-1505 д.), Такьиюддин ас-Субуки (вебкIиб 1355 д.), Джалалуддин аль-МахIалли (вебкIиб 1459 д.) ва бахъал цархIилтира динна гIялимти, чула уми лебил бусурмантала ургар тIинтIдиубти.
ИшбархIила замана имам аш-ШафигIла мазгьаб бузахъули саби Египетлизиб, Ливаннизиб, Палестинализиб, Иорданиялизиб, Турциялизиб, Иракьлизиб, Йеменнизиб, Индиялизиб, Индонезиялизиб, Малайзиялизиб, Кениялизиб, Танзаниялизиб, Бахрейнлизиб ва Северный Кавказлизиб.
Имам ШафигIла гIямрулизир дахъал тамашала анцIбукьуни детауртири. Ахирличиб ца илгъуна анцIбукь гьанбуршехIе. Гьачам ШафигI тутла галгалиу кайили левли, иличи бирххIерутала жалбухъес хIядурси кьукья гъамбиуб, Аллагь ﷻ левни ва Ил ца виъни кабизахъа или. Аш-ШафигIли тутла галгала кIапIи касиб ва викIар: «Иш кIапIила сунечицун хасти тIемра, рангра, журара лер. Иш кIапIи милкъяни бергалли, илизибад кIантIиси архIяла гьимир бетарар, ил барткелтани бергалли, бизиси мискличи шурбулхъан. Рахли мазнани яра кьулани бергалли, умути ниъ детарар, мирхъи иличи кадиалли, муриси варъа бетарар. ХIушала пикри хIясибли, илдигъунти лигIматуни ца кIапIилизирад чили дарес вирара?» Имамла пасихIти дугьбани илдала уркIбачи асар бариб ва илдани ислам дин кьабулбариб.