Суалти-жавабти
- Асубирусив мурул агарси, я урши агарси хьунул адамлис хIяжлизи рукьес? Узизибад хIяж барес рукьес пурбан сасили, мяхIрам варх хIейалли асубирару?
- Хьунул адамлис мяхIрам агарли хъулирад архIяличи дурарулхъес къадагъабарибси саби. МяхIрам варх виънила мурад, хьунул адам ратахъни ва илис урехи хIебиахъни саби. Ил багьандан саби илдала пурбан хIяжатбиркусира.
Имам ШафигIли бурни хIясибли, мяхIрам агарли, бирхауди бихьести хьунул адамтачил рарх дурарулхъухIели, ил хьунул адам сунечи сари умутчерли риэс гIягIниси сари. Имам ШафигIла мазгьабла гIялимтани бурни хIясибли, хьунул адамлис умут лугуси саби: муруй, мяхIрамли, бирхауди бихьести хьунул адамтани.
Илгъуна баян гили саби суннатла хIяж бирниличил бархбасунси суал хIербирухIели. ГIялимтани бурни хIясибли, маслигIятбируси хIяж барес, мас бицес яра асес хьунул адамлис архIяличи дурарухъес асубируси саби чIянкIли варх мурул яра мяхIрам виалли, илди агарли асухIебирар.
— ВебкIибсила чевкад дебали висалли, хIяблав ил гIязабуркIуси сай или буруси бархьсив?
— Ибну ХIажар аль-Гьайтами «ТухIфат аль-МухIтаж» бикIуси сунела жузлизив викIар: «Асубируси саби вебкIибсила чевкад висес ил убкIухIелира, (ил пикри саби имцIати динна гIялимтала) вебкIили гIергъира».
ГIуррара илини лукIули сай: «Амма вебкIибсила гIяхIти шалуби гьандуршули висес, сецадла гIяхIси вирил ил хъалибарглис, унрубас ва цархIилтира, къадагъаласи саби».
«Къадагъаласи саби ахъли вяв-чIярикIули ясбирес ва чIиллайта (ясла далуйта) учIес, вебкIибсила гIяхIдешуни гьандуршули, висули хIейаллира.
«Къадагъаласи саби децIикIес вегIла михъирлизи вирхъули, палтар гъярудули, бекIла гъез лутIули, гIядатла палтар цархIилтачи дарсдирули».
«ВебкIибси адамлис бунагьбиуси ахIен, илала гъамти-тухумтани илдигъунти секIал диралли. Ил танбихIлавирниличила буруси гIялимтала пикри лебси саби, нагагьладан илини илкьяйдали бисахъес васиятбарили, хъарбарили илди чIярбикIули бисалли. ЦацабехIти гIялимтани бурули саби, вебкIибсилис бунагьбиур, илини мицIирли левалхIели сунела тухумтази дебали бисули, ясбирахъес къадагъахIебаралли ибси. Ил багьандан, хъалибарглис къадагъабарес гIягIнибиркур илкьяйдали бирахъес». («ТухIфат аль-МухIтаж)
- Мякьлабад вебкIибсила жаназа архули биалли, алзес гIягIнисив?
- Дигесилизи халбируси саби мякьлабад бусурман адамла жаназа архули биалли, илис хIурматбирули алзес, вебкIибси балугълахIеибси виштIаси виаллира.
(«Нигьаят аль-МухIтаж» имам аш-Шабрамаллисила субкомментариябачил).
- Бусурман адам сапарлизивхIели, дугила дехIибала маркIачIила (бархIехъла) дехIибайчи ардухили диалли, хъули чарухъунхIели илди черахъес гIягIнидеш лебсив?
- Эгер адамли дугила дехIибала маркIачIила (бархIехъла) дехIибайчи ардухили илди кIидехIелра гIягIниси тяхIярли сапарлизир дарили виалли, илди черахъес хIяжатдеш агара, гIягIниси мерличи ваили гIергъи (мисаллис, хъули чарухъунхIели илди цаладяхъес асухIебирар), дугила дехIиба замана сабаили хIебиалра.
Рахли маркIачIила дехIибала дугила дехIибайчи ардухили, илди гьунчир хIедарили диалли ва гIягIниси мерличи ваибхIели дугила дехIиба замана баили хIебиалли, къалабаси тяхIярли маркIачIила дехIибала дирути сари, дугила дехIиба замана сабаайчи хIерли кахIейили.
Эгер адам гIягIниси мерличи дугила дехIиба замана баили гIергъи вакIалли, илала маркIачIила дехIибала дугилайчил цаладяхъибтиван ахIи, черахъибтиван халдирути сари, уркалнила бунагь агарли.
— Асубирусив хъалчирад чяхIдикIути забла шинничил дазала дарес, иларкIун арцантала дек диэс асубирар?
— Имам ШафигIла мазгьабла машгьурси гIялим «Хашията Кьальюби» жузлизив викIар: «Шиннизир арцантала дек диалра асубирули саби, илди дек шиннизир куртIдикIути арцантала хIедиалра».
СенкIун камти арцантала дек лерти шинничил асубирули саби дазала дарес, хъалчирад каркути забла шиннизир дек лер или гьанбикцун биалли, гьатIира асубирар.
- Убай рурси сунела нешла муруйс мяхIрам рирусив, илдала ургаб мурул-хьуна ургаб бируси гъамдеш биайчи, декIарбикили биалли?
- Рахли мурул адам рурси лерси хьунул адамличи хъайчикайили виалли, амма сегъуна-биалра багьана лебли гъамдеш бетаайчи декIарбикалли, ил рурси илис урхIла адамли калунси сари, магьар дихьес гьаларван.
ХIебиалли, иличира тIинтIдирути сари лерилра урхIла хьунул адамтачирти къадагълуми. Эгер мурул-хьуна ургаб гъамдеш биалли, илала рурси ва рурсила рурсира рархли мурул адамлис мяхIрамти бетарути саби. Хьунул адамлис биалли, мура урши ва илала уршира мяхIрамтили бирути саби.
(«ХIашията Кьальюби ва Умайра», «ИгIанат ат-ТIалибин»)
- Убай рурси сунела нешла муруйс мяхIрам рирусив, илдала ургаб мурул-хьуна ургаб бируси гъамдеш биайчи, декIарбикили биалли?
- Рахли мурул адам рурси лерси хьунул адамличи хъайчикайили виалли, амма сегъуна-биалра багьана лебли гъамдеш бетаайчи декIарбикалли, ил рурси илис урхIла адамли калунси сари, магьар дихьес гьаларван.
ХIебиалли, иличира тIинтIдирути сари лерилра урхIла хьунул адамтачирти къадагълуми. Эгер мурул-хьуна ургаб гъамдеш биалли, илала рурси ва рурсила рурсира рархли мурул адамлис мяхIрамти бетарути саби. Хьунул адамлис биалли, мура урши ва илала уршира мяхIрамтили бирути саби.
(«ХIашията Кьальюби ва Умайра», «ИгIанат ат-ТIалибин»)
- Асубирару мицIираглис мицIираг бехIсурбирес?
- Ца мицIираглис цархIил мицIираг барсбирес асубируси саби, мисаллис, кьял цархIил кьяйс, унцлис, кIел кигьалис ва цархIилтира. Илкьяйдали бялихъ цархIил мицIираглис барсбаресра асубирар, ил тIулцад бибгIянси биалра.
МицIираг, сарира нястази халдирухIели, дирцахъес къадагъадарибти, дехIсурдиресра къадагъадарибти сари. Мисаллис, хялис хя барсбирес, хялис кигьа барсбирес асубируси ахIен.
Къадагъабарибси саби мицIираг илгъунала диълис яра цархIил журала диълис бехIсурбирес, ил беркес асубирусилизибад биаллира.
(ТухIфат аль-МухIтаж», «Мингьаж ат-ТIалибин»).