бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Ислам динна чебяхIти хьунул адамти

Ислам динна чебяхIти хьунул адамти

Эфиопиялизи гечбиубти ургар Савдат бинт Замг1атра лерри сунела муруйчил рарх. Ил гьунчив вебк1иб бусурманти Эфиопиялизибад чула ват1ан Маккализи чарбулхъух1ели. Илх1ели Савдас урехила манзил сабри, сунела тухумтани зулму бирнила, ислам дин кьабулбарни багьандан.  Илис г1ергъи Идбаг ﷺ иличи хъайчикайибсири, ва Савда илала бишт1атачи х1еррик1усири. Савдала дудешличи ил ураркьес бак1ибх1ели, ил дебали разивиубсири: «Илини ислам дин бузахъуси сай, ва илис «аль-Амин» (игьдибарла вег1) или бик1ути саби. Ил адабчевси сай ва кьурайшитунала кьамлизивадси сай…»     

Идбагли ﷺ цархIилтира хьунри кабиибхIели, Савдани аргъибсири ил сунечи уркIецIидухъи хъайчикайибси виъни. Иличила багьурхIели пашманриубсири. Илала дурабад, ил рухънараилри. Ил багьандан илис цацадехI къулукъуни тамандирес къиянбулхъулри. Ил секIал хIясиббарили, Идбагли ﷺ илис кункдеш биахъес багьандан ил раткаэс сабаб баргиб. Амма Савдас дигули ахъиб Идбагличир ﷺ ца хъалибарглизир калес, илини сунес декIарбарибси бархIи ГIяйшас (р.а.) бедиб. Ил барахъес Идбагра ﷺ кьабуликиб.

 

ГIяйша

Ил Идбагла ﷺ хIябъибил хьунул сарри. Идбагла ﷺ хьунразирад ил Аллагьличи ﷻ бег1лара гъамси ва ислам диннизир черях1рарибси сарри Хадижас г1ергъи. Ил сунела бегIлара гъамси юлдаш Абу-Бакр халифла рурси сарри, сунечил дарх бегIлара талихIчерти ва бегIлара декIти бурхIни деркIибси. Аллагьла Расулли ﷺ ил чевяхIси адамла барес вирусигъуна хIурмат бариб.  Г1яйшалара Идбаглара ﷺ дудешла шайзибадси насаб Луайюличиб цах1набиркуси саби. 

Мадинализи гечбиубли г1ергъи ил урч1емал дус риубси Г1яйшачи хъайчикайибсири. Ил жявли шери реднила х1икмат Аллагьла Расулличибад ﷺ динна багьуди ва бяркъ каснилизиб сабри. Г1яйша духуси ва пагьмучерси сарри, жявли сек1ал г1ебисуси. Илди Чевях1сини Расулличил ﷺ цах1набяхъиб исламла кьанунти дагьахъес багьандан, хаслира хьунул адамтачил дархдасунти. Сунела рурси илис шери редили гIергъи, ГIяйшала дудешли бегIлара гъамти адамтани вархьватурхIелира Идбагла ﷺ мякьлав вирес хIурмат сархиб. ГIе, ГIяйша Сиддикь ва илала дудеш Абу-Бакар дунъяла ва рухIла гIямрулизиб Идбагличи ﷺ бегIлара гъамти адамтили бетаур.

Илала дурабадра, тIабигIятли бедибси бугаси гIякьлуличил декIаррулхъуси ГIяйша Идбагли ﷺ бехIбихьибси баркьуди даимбарес бажардирикиб. Ил бусурман хьунул адам асх1ябти ургар исламла юриспруденцияла шайчир бег1лара г1ях1силизи халрирусири. Идбагличил ﷺ дерк1ибти 8-9 дусла дух1нар ахъси даражала багьудлуми касибтири.

Илала г1ямру г1ибрат сари лебил бусурмантас.

МухIяммадличир ﷺ хIеррирусири ва ил вебкIили гIергъи илини марбариб сари Ибдагла ﷺ хьунулли риэс лайикьси риъни. Ил дебали мурхьти багьудлумачил ва бугаси гIякьлуличил декIаррулхъуси хьунул адам сарри, дахъал делчIунси, малхIямси, кабизалачерси сарри, секIал хъумуртуси ахIенри. АсхIябтазибад имцIатигъунти илизибад багьудлумачи бегIбирутири. Ил бегIлара унъкли хIядисуни далан сарлинра машгьурриубсири. Имам Г1ях1мадла «Муснад» жузлизир 2490 х1ядис гьаладихьили сари илини.  Кьуръанра илини халати устадешличил баянбирусири, бусурмантала ихтиюртира чеблумира илини ункъли далусири, ил сарри Идбаглизирти ﷺ дакIути ва дигIянти гIяламатуни чичиралра ункъли далусира. Ил багьандан сабри нушала Идбагли ﷺ муэрлизиб иличи сай хъайчикайрниличила багьурси. ЦархIил муэр чебаибхIейс ил Идбагла ﷺ хъули арацIибсири. ГIяйша Абу-Бакарла пахрули ретаурсири. ГIяйша Идбаглизирад ﷺ дахъал секIайчи бирсириубсири. Ил сарри илала гIилму тIинтIбиранра. Ил Идбагла ﷺ хьунулра сарри илала насихIятуначи лехIихъанра.

 

Лаюса Юсуфова

2026-07-01 (МухIяррам 1448 д) №7.


Салат

ГIягIнидиркур: Диъ – 300 гр; картошка – 3-4; набадари – 1; хияр – 3; гидгари – 4; шиниша хъара – 1 тIакьа; зе, исиут, майонез, бурт, кьар – бизидеш хIясибли. Балкьарахъни: диъ, гидгури ва овощуни делхьи, дяргIяхъая ва умударили авмузанти кесекуначи...


Имам Абу ХIамид аль-Гъазали

Имам Абу ХIамид МухIяммад аль-Гъазалини вебкIес гьалаб белкIунси кагъар гьалабирхьулра   «Бурая бисути дила юлдашунази, ну вебкIили чеибти, бурая децIбикIути дила исламла узбази ва рузбази: «Гьанмабиркахъидая, ну гьарли-марли вебкIибси или. Аллагь ﷻ багьандан мадикIудая ил бебкIа...


Дурхъати дугьби

Савлила суннатла кIел ракагIятла дехIибайс гIергъи балуй шайчи кайхьи кьиблаличи дяхIчили белчIес гIяхIси саби: «Алагьумма рабба ЖабрагIиля ва МикагIиля ва Исрафиля ва ГIизраиля, ва МухIяммадин ﷺ аджирни мина ннари» - 3-йна.   МягIна: «Я Аллагь ﷻ, Аллагьли ﷻ вируси...


Хьуна гьаларти мура чеблуми

Гьарил адамли сунела хьунуйчилти бархбасуни сунес дигуси тяхIярли кадилзахъа. ШаригIят хIясибли хIерхIейрусини биалли - сунела нафс хIясибли. ЦацабехIтани пахрубирули бирар хьунул урухрарили илизи се-дигара буйрухъбарес бирниличи, ва ил чула цIакьлизи халбирули саби. ЦархIилтани биалли, хьунул...


Суалти-жавабти

- Сегъуна сура бучIес гIяхIси убкIуси адамла мякьлаб? - УбкIуси адамла мякьлаб гIяхIсилизи халбируси саби «Ясин» сура бучIни ва «Ар-РагIд». Мисаллис, Дагъистайзиб имцIаливан «Ясин» сура бучIули бирар, хIятта «Ар-РагIд» сура бучIни мягIничебсилизи...