Хьунул адамла дехIибала
Хьунул адамла дехIибала

Хьунул адамла дехIибайзир мурул адамлайзирад декIардулхъути цацадехI хасдешуни дирар, илди кIидехIлалра хьулчи ца биалра.
БегI гьалаб ил хасдеш декIарбулхъан, хьунул адамли дехIибала дехIдирхьухIели «Аллагьу акбар» или някъби ахъдурцухIели, илхIели ва кIинайс гьар «Аллагьу акбар» рикIухIели, хьунул адамли някъби михъирличи яра лихIбала уди адаайчи сари ахъдурцути, мурул адамтаниван лихIбачи ахъли ахIедиахъули. Суждализиб хьунул адамли кIикьяйла лига, мурул адамлаван ахIи, гIяшливан бирар, амма хъуцIрумачиб ахъли. Хьунул адамли кани урдурличи чебетиахъу, мурул адамли биалли – къячхIебиркахъу, хьунул адамли някъби кьаркьайчи гъяждиру, мурул адамли илкьяйда хIебиру.
ЖамигIятла дехIибайчиб хьунул адамти мурул адамтазибад декIарли гIелабси шайчи кабилзан (мижитлизиб чус декIарбарибси мерличи), «ФатихIялис» гIергъи «Амин» илдани гIяшли чилилра, хаслира мурул адамтани хIергъесли иру. Мурул адамти агарти жамигIятла дехIибайзиб гIяшли «Амин» эс асубирар.
Ца мурул адам левай (ил виштIаси виалра), жамигIятлизир хьунул адамли, сари гIялим риалра, жамигIятла дехIибайчир имамдеш хIедиру. Хьунул адамталацун жамигIятла дехIибайчир илини имамдеш дарес рирар, амма мурул адамталаван гьалар ахIи, чула къяйла дайла каризурли, къяйла цакамси гьала ритIакIили.
Нагагьладан жамигIятла дехIибайчиб ца мурул адамра (имам) ца хьунул адамра (маъмун) биалли, хьунул адам имамлис гIергъи карилзан, илала балуй шайчи ахIи.
Хьунул адамла яргала зягIипдеш дакIибхIели (хIяйз), уркалунти дехIибала хьунул адамли черихъути ахIен.
Рахли хьунул адам дехIиба замана баибхIели чархлизир зягIиприкалли, – дазалара дарили, дехIибалара даресцад замана арбякьи гIергъи, мисаллис, акбар белчIи 5-6 минут ардякьунхIели – илди дехIибала кIинайс гъуслю барили умуриубхIели, чараагарли черихъути сари. Эгер хьунул адам дехIиба замана таманбиэс ца минут гьалар нясдешуназирад умуриалли, илис разес ва дехIибала черахъес хIяжатбиркур.
Илгъуна хьунул адамли сапарличир дехIибала жамгIдарес (цахIнадяхъес) асубирути бархIехъла (магърибла) ва дугила дехIибала черихънила хасдешуни лерти сари. Мисаллис, хьунул адам бархIехъла дехIибала садаайчи умуриалли, илини хIерейсла ва хIери гIергъила (гIаср) дехIибала черихъу, бархIехъла биалли диру. Илкьяйда черихъу ва диру сапарличир жамгIдарес асубирути цархIилти дехIибалара.
Хьунуй илкьяйда дехIибала черихънилис Аллагьла ﷻ гьалар жавабкардеш диху муруй, рурсили черихънилис илала дудешли. Илди черхIейхъалли, хьунул адам дахъал дехIиба чебла кали рубкIар. ЦацабехIти гIялимтани буруливан, хIедарибти фарзла цадехI дехIибайс жазаъ 70 дусла жагьаннаб саби. Илала дурабад, хьунул адамлис цархIил шайчибадра урехи леб. Пикридарая гIергъити хIядисуни:
1. Мурул сунечи гьимукIибси хьуна дехIибала кьабулдирути ахIен, илала гIяхIти баркьудлумира зубрачи ахъдурцути ахIен.
2. Дунъяличив хьунуй мурул гьимуркIахъухIели, Алжанала хIурулгIян илизи рикIар: «ХIу Аллагьли ﷻ ребкIахъаби, ил хIела мякьлав заманалис сай, гъамли ил хIезивад декIариркахъу ва нушачи лявкьян».
3. Хьунуйс мура ихтияр агарли суннатла дуббуцари буцес асухIебирар, сунес ил хIяжатрикес асубирни багьандан.
4. Юртлизирад мура ихтияр агарли дурарухъунси хьуна дехIибала кьабулхIедиру (кирилизирад рулхъа), илкьяйдали сапарла дехIибала детхIерар (жамгIдарни ва кьасрударни), сенахIенну сапарличи дурарулхъухIели мура ихтиярра биэс, варх мяхIрамра виэс гIягIниси саби.
5. ХIядислизиб бурили саби, сунечи мурул гьимукIибси хьуна дехIибала бекIла чеди ахъхIедирар или. Хьунуй дехIибайс гIергъи дугIялизиб сунела муруйчи уркIецIибарахъес тиладихIебаралли, илди дехIибала кьабулхIедарили чардиру, муруйчи уркIецIибарахъес сари Аллагьлизи ﷻ бусраврухъайчи.
МуцIурла удила кьапIбирес хIяжатсив?
ИмцIаливан адамтани хьарбиули саби: «Хьунул адамли муцIур кIапIбирес гIягIнисив, дехIибала дархьтази халдирутив, эгер муцIур кIапIхIебаралли?» или. Бахъалгъунтани иличила балули ахIен ва хатIаби дирули саби. ДехIибала исламла бекIлибиубси рукну саби. Дурхъаси хIядислизиб бурни хIясибли, дехIибала динна хъарихъ (хьулчи) сари («Канзуль гIумаль»).
ДехIибала дархьтази халдарес багьандан хьунул адамли гIяврат (дяхI ва някъби ахIенси лебил кьаркьала) умути палтарличил кIапIбарес гIягIниси саби.
ЧевяхIси Аллагь ﷻ Кьуръайзив викIули сай (мягIна): «Я, Адамла дурхIни! Жагати секIал (гIяврат кIапIбирути) челгьеная гьар мижитла аркьухIели (дехIибала дирухIели ва КягIба алавбирухIели)» (сура «АгIраф»).
Ибну ГIяббасли буриб: «Илала мягIна дехIибайчив палтарличил кIапIвиъниличила саби». Имам ШафигIила мазгьаб хIясибли, гIялимти ишгъуна пикрилизиб цабиубли саби, хьунул адамтала лебил кьаркьала гIяврат сабни, дяхIра бехI някъбира ахIенси дехIибайзиб ва дехIиба дураб. ДехIибала дарес асухIебирар гIяврат чинад-биалра гьаргли биалли.
Аллагь ﷻ Кьуръайзив викIули сай (мягIна): «Я Идбаг ﷺ, бирхаурти (динничи) хьунул адамтази бура, чула хIерани гIяшдурцахъес ва биркIанти мяхIкамли дихIяхъес. Чула жагадешуни чедаахъес гьаргмадараб илдани, чедиутала дурарад, дяхI ва бекI някъби ахIенси» (сура «Ан-нур»).
Бурули саби, Умму Салямани Аллагьла Расуллизи ﷺ хьарбаили сари или: «Хьунул адамлис дир черли (кьяшмачибад бехIбихьили лебил кьаркьала кIапIбируси хIева) ва кIаналичил (бекI ва хъяб кIапIбарили) изар (кьаркьа хьар кIапIбируси палтар) агарли дIехIибала дирес асухIебирару?». Илини жаваб чарбатур: «ГIе, асубирар, эгер илала хIева бухъянси биалли ва илини бекI кьяшми кIапIдирули биалли» (Абу Дауд).
ДехIибала дархьли детаахъес багьандан муцIурла удила кIапIбирес гIягIниси саби, сенкIун гьаргдарес асудирути дяхI ва бекI някъбицун сари. ГIялимтани чебиахъули саби муцIурла удила дяхIла дазулизи кабурхули ахIен или («Мугъни ал-МухIтаж»), ил багьандан хаслира дехIибайчиб, ил кIапIбирес гIягIниси саби, цархIилван хIушала дехIибала детхIерар.