Ислам динна гIялимти

Суфьян ас-Саври (97-161)
Суфьян бин СягIид акIубси сай Куфализив, гьижрала 97 ибил дуслизив, хIядисуни гIяхIил дяркъурси СягIидла хъалибарглизив.
Суфьянна бяркълизи нешли халаси пай кабихьибсири. Ит замана бегIтани чула дурхIназиб багьудлумачи гъира ва диги адилкьуси манзил сабри. Илгъуна сарри илала нешра, сунела урши Аллагьличи ﷻ вирхуси ва багьудичевси гIялим ветаахъес хьулрикIуси. Илала нешли балала гьимирти дирусири ва касибси хайри илала белчIудилис харжбирусири. МугIяллимличи урши урхьухIели ил рикIусири: «ХIуни вецIани хIядисуни дяркъурхIели, хIеризи хIела мукIурдешра Аллагьличи ﷻ вирхнира имцIадирулил, или хIебиалли хIед гIяхIдеш хIебирар».
Кьиямала бархIи адамлизи хьарбиуси саби багьудлуми секьяйда пайдаладарибал, ва Аллагьли ﷻ уркIецIи хIебаралли, ил адам танбихIлавируси сай, хаслира гIялим, суненира багьудлумазибад пайда сахIерхибси. Илини 300 азирцад Идбагла ﷺ хIядис далусири, ва илди сунела гIямрулизир детурхахъусири. ВиштIахIели дудешли ил гьаман хIядисуни далутала мажлисуначи викусири. Илини бакьибси итмадан уркIиличиб балусири. Тарихчибани бурни хIясибли, илала мугIяллимтала лугIи 600 адамличи абиркусири. Ит манзилла машгьурти гIялимти Яхья ибн Маин, Шуъба, Ибн Уяйна ва цархIилтира илис «амир аль-муъминин фи альхIадис» - хIядисуни далнила бусурмантала эмир бикIутири. Иличила диннизиб хIярамсиличила ва хIялалсиличила балуси ва дин мурхьли бяркъурсичилаван бурусири.
Суфьян ас-Саври ва гIялимти
Ил викIусири: «Адамлис беркбержличир имцIали багьудлуми хIяжатти сари. Фарзуни тамандарили гIергъи бегIлара гIяхIси, багьудлуми касни саби». «Вайти баркьудлуми – илди излуми сари. ГIялимти – дармунти саби. Дармунти заядиубли диалли, секьяйда излуми сагъдирути?»
«ВегIла дурхIни хIядисуни руркъниличи жибирес гIягIнибиркур, сенахIенну Кьиямала бархIи нушазибад жаваб тIалаббиру». Хаслира, нушала бархибси манзиллизиб ил дебали мягIничебси саби, адамтани дахъал бунагьуни дирухIели. Гьалаб, ислам дин тIинтIбирнила манзил, жамигIятли адамличи халаси асарбирусири. БегIтани дурхIнала бяркълизиб се-биалра уббаталри гъамти-тухумтани, унрубани гIеббурусири. Гьанна биалли, жамигIятла авараагардешли, илдачи гьатIира вайси асарбирули саби.
ХIядислизиб бурили саби: «Дила умматли дакIу-гьаргли бунагьуни дирухIели, дила суннатуни дузахъусилис кирибиур, 100 шагьидлис кьяйда. Гьайгьайрагу, ил хIядис нушала манзилличила саби ва чула биштIати Идбагла ﷺ сунналичи руркъути бегIтас имканбикIур ил хIядислизибти адамтала лугIилизи каберхес. ГIяли ибн Фудайль викIусири: «Нуни КягIба алавбирухIели, Суфьян сужудличив леври. Нуни КягIба верхIна алавбарибхIелира, ил суждаличив левалри». Бусурман адамли кьасбарес гIягIнибиркур иш дунъяла лигIматуни далтули виалли, илди адамтала гьалав гIяхIси виэс или ахIи, Аллагь ﷻ багьандан далтес. Дунъя батурли гIябид ветаъниличи цаибси ганз саби багьудичевси мугIялим–насихIятчи левли виъни. Нушачил мурталра малаикуни бирути саби нушала баркьудлум лукIути.
Илдани дугелира хIерелира нушани дарибти диахъути сари. ГIябиддеш – адамли бизиси беркала ва жагати палтар дархьдатурли хIериънилизибцун ахIен. Ил саби, адамли челябкьлаличи дугIла хьулани датурли, мурталра бебкIаличила хъумхIертни. Суфьян ас-Саврини чичи-биалра хъархIейкес багьандан, вачар бузахъусири. Ил викIусири: «Наб гIелар 10 азир диргьем калахъи Кьиямала бархIи илдачила жаваб гес дигахъаси, адамтачи хъарикесичиб». Гьачам ил Йеменнизи вачарла архIяличи вякьи чариубхIели, илизи Ибн Уяйнани дунъяла лигIматунагIив къяйцIли ил гьарахъси сапарличи дуравхънилис иличи адамтани гIяйиббирниличила буриб. ИлхIели Суфьян ас-Саври викIар: «Илдани сабаб агарси секIайчи гIяйиббирули саби. Дунъяла лигIматуназир дахъал асудирутира секIал лерти сари. Асубируси мас тIалаббарни – къиянси ва жавбкардешла хIянчи саби, нуни ил сабри барибсира». ЦацахIели, илала арц тамандиубхIели, сунела хъалчличирти духьби урасили дицили, яшавбирусири.
Арц учидикибхIели, цархIилти асили хъалч балбирусири. МухIяммад Идбагла ﷺ хIядислизиб бурили саби: «Адамтазивад бегIлара гIяхIси сай, бегIлара гIяхIли Кьуръан уркIиличиб балуси, бегIлара дебали Аллагьлизивад ﷻ урухкIуси, гIяхIдешличи живикIули, вайсиличивад гьарахъиркахъуси ва тухумдешла бархбасуни гIердурцуси». ГIяхIдешличи махикIуси ва вайдешличивад гьарахъбиркахъниличила буралли, Суфьянгъуна ил шайчив аги. ИлхIели ил селизивадалра уруххIекIи. Вайси секIал чебаили, ил бархьбатахъес хIейалри, ил зягIипиркусири.
ВегIбекI
Гьачам халиф Абу-Жафар аль-Мансурлис ил судья варес дигиаур. Амма Суфьян кьабулхIейкиб. ИлхIели, Жафарли кьабулхIейкадли, каршури или урухвариб. ГIямал баргили, Суфьян халифличивад ва илала адамтачивад вебшиб. ИшбархIила заманала адамтани илала баркьуди хIергъесра асубирар, амма Суфьян, бебкIала урехи лебли биалра, илгъуна хIянчиличи кьабулхIейкиб.
Аллагь ﷻ ва дин балуси адамли иргъуси саби сецадла урехи алкIусил ил хIянчиличиб. ХIядислизиб бурили саби (мягIна): «Судья ветаурси дис агарли велгьунсигъуна сай». Илала мягIна бебкIала урехилизиб ахIенну, динна шайчибси урехиличила саби. Халифли уцили, каршнилизивад уруххIейубли ил вебшибсири. Суфьян ас-Саврини кьасбариб Йеменнизив дигIяникес. Гьунчир илала арц тамандиуб. ИлхIели Басрализив ил анхъчила хIянчи баргили, узесвяхIиб. Анхъла хужаимли илизи чинавадсирил или хьарбаибхIели, илини Куфализивадсира или жаваб бедиб. ГIур хужаимли хьарбаиб:
— Чумиздагуни чинар бизитив Басрализиру яра Куфализиру?
— ХIебалас.
— Сен хIебалусири, хIукIун анхъчили узулри, - тамашавиуб хужаим.
— ХIуни набзи чумиздагуни деркахъес ихтияр хIегири, илбагьандан хIебалулра. Анхъла хужаим иличи вирххIеур ва сунела юлдашлизи иличила буриб. Юлдашли ил сегъуна саял сипатварахъес тиладибариб ва ил чи саял багьур. Илдани ил уцес ва халифлизибад шабагъат сасес кьасбариб. Иличила шакикибси Суфьян, илди анхълизи чарбухъайчи, вебшиб. Басрализивад гьавухъи, ил Йеменнизи ваиб. Ил манзил илабти адамти хъулкидеш дарибсилигIиб умцIули уббухъун ва илди мермусаличив валхIелуси иличи чебихьиб. Суфьян шагьарла вегIбекIличи киб ва хьархъарваиб. Илини хъулкидешличил сегъуналра бархбас агниличила буриб. Йеменна вегIбекIли илизи у хьарбаиб. КIина-хIяйна хьарбаили гIергъи, илини хIейгу-хIейгули буриб.
— Марлира, хIела бекIлис халифли шабагъат кабизахъурси Суфьян ас-Саври хIу сайрив?!
— Сайра.
— Ва Суфьян, хIеркайи нушачив хIед дигуцадхIи! Аллагьличил ﷻ хъя бирулра, дила лутIи кьяшлиу уввихьадлира, халифлизи хIу чехIеахъес багьандан ну вяшхIелхъас! – иличи разивиуб вегIбекI. Замана дикили гIергъи, Суфьян Маккализи укьес кьасбариб. Халифли иличила багьурли, ил кавшахъес хъарбариб, сайра ил анцIбукь чебаэс ила ватихьиб.
Суфьян КIягIбаличи гъамиубли, Аллагьличи ﷻ дугьавизур: «Я Аллагь, Абу Жафар Маккализи ацIахъес валтмалтад!» ЧевяхIсини илала бусрав аргъиб ва Маккализи сахIеили, Жафар вебкIиб. Суфьян ас-Саврини иш дунъя бархьбатурхIели, ил вирцибси ГIябдуряхIман ибн Магьдис иличиб дакIубухъунси «Аллагьли хIу илдазивад уцахъури» ибси мягIнала Кьуръа аят чебаибсири. Илис ил муэрлизиб чеваили, се гIяхIси баргибал хьарбаибхIели, Суфьянни жаваб бедиб: «Аллагьла Расулла ﷺ хIядисуни» или.
«Исламла дунъяла машгьурти адамти» жузлизибад