Иранна машгьурси динна хIяракатчи

Ираннизиб калунти нушала дагъистанлантала убла тарих чилилра ункъли бяркъурли ахIен. Ираннизи архIяби дурадуркIнили, илабти гIялимтачил гIилмула бархбасуни дузахънили ва Тегеранна библиотекабала фонданачил тянишдиънили, Ираннизи гечбиубти дагъистанлантачила баянти касес имканбикIули саби.
2001-ибил дуслизиб Ираннизиб Хади Хормалила «Дагъистанна мухаджирти» бикIуси жуз дурабухъун. Х.Хормали иранлантала машгьурси писатель сай. Жузла бухIнабуцличила къантIси белкIлизиб ГIябдулкьадир-ахунд Дагъистанила гIямрулизир кадикибти анцIбукьуначила бурули саби. Совет хIукуматла манзил исламла бетуц хIясибли хIериахъес хIелтнили ва дакIу-гьаргли динна шайчибси пикри бурес асухIебирнили, ГIябдулкьадирлис, ахIерси ВатIан бархьбатурли, Ираннизи арукьес чебуркъибсири. Динна хIяракатчибас къиянти 30 ибти дусмазив, ил узби Ибрагьимличил ва МяхIяммадличил варх сай акIубси УбяхI МулебкIила шилизивад аркьули сай. Илди бахъхIи башули, Туркменистанна дазуличибси Иранна регион Туркмансахрализи баибтири ва илаб мерлабиубтири. Жузлизиб бурули кьяйда, «ит манзил ГIябдулкьадирлизиб ухуси цIали арагIебли Туркмансахрара Иранна, Иракьла Курдистанна шагьуртира алавдуцибтири. Регионнизибси гIилму илала багьудлумани шалабарибсири». ГIябдулкьадирли исламла багьудлуми тIинтIдирули, гIяхIцад дурхIни бучIахъутири.
Иранлантани, иракьлантала гIярабунани, курданани ГI.Дагъистанила халаси хIурматбирусири. Илини исламла хIекьлизирти хIянчурби делкIунтири, улкала политикала гIямрулизир бутIакьяндеш дирутири, Ираннизибти хьунул адамтала ихтиюрти далтахъутири, шагьанани алкIахъути сагадешуначи къаршидеш дакIудирутири. Иранна халкьли ГI.Дагъистани XXибил даршдусла машгьурси динна хIяракатчилизи халирусири. ГIябдулкьадир акIубсири 1900 ибил дуслизив УбяхI МулебкIила шилизив. Илала дурхIядеш ва жагьдеш сай акIубси шилизир ардякьунтири. ВиштIахIелил илини шантала маза дуки дикутири. ГIилму дяркъес иштяхI лебниличивли ГIябдулкьадир цархIилтазивад декIарулхъусири. Маза школаличирад гьарахъли ахIи, дуки дикутири ва школала улкьайтала мякьла тIашизурли, мугIяллимтани дурхIнас кадирхьути дурсрачи лехIирхъусири. Илини секIал гьамадли гIебисусири. Багьудлумачи ГIябдулкьадирла гъира лебни чебиули, шила мугIяллим ГIябдуразакьли урши школализи ведахъес дудешлизи тиладибарибсири. Ил ункъли учIусири, 15 бархIила бухIнаб гIяраб мезла грамматика бяркъурсири. 18 дусла гIямруличив мугIяллимла бузерилизи ахъибсири, судла шайчирти масъултира ирзутири.
Октябрьла революция бетаурси манзил чедибдеш сархибхIели, мижитуни, киласаби гъятIиули, багьудила заведениеби гIеркIули, динна агьлуличи къаршили кабизуртири. Лебилра Россиялизибван, Дагъистаннизибра кунгла гIялимти танбихIлабирулри, илди чула мер-мусаличибад дугIиулри ва кабуршулри. ГIябдулкьадирла шилизибра илгъуна баркьуди бехIбихьибсири. Илини сунела узби Ибрагьимлизи ва МяхIяммадлизи ахIерси ванза батурли, Маккализи арукьес дигниличила бурибсири. Узбани ил сайцун хIеватурли, лерилра къияндешуни дарх дуртIниличила багьахъур. ВегIла дин берцахъес багьандан, биштIаси ВатIан батурли аркьулра ибти пикрумачил, архIяли дуравхъунсири. Жузла авторли буруливан, Дагъистаннизир детаурти, ГIябдулкьадирла гIямрулизир кадикибти анцIбукьуни илала тухумтанира мардарибтири. Халати къияндешуни ихъули, дугурбазиб башули, узби Туркменияла дазуличи баибтири. Туркментани илдас къугъати гIяхIялдеш дарибтири. Илдани узбас берк-бержла продуктуни дедибтири ва узбани гьуни даимбарибсири. Гьунчив илдас дагъистанлан ГIябдулмяхIяммад цугикибсири ва узби Ираннизи букьяхъес маслигIятбарибсири.
1935 ибил дуслизиб Иранна шагьли хьунул адамтази хIижаб хIебихахъес ибси хIукму дурасибсири. Иличи халкь къаршили кабизуртири ва ГIябдулкьадирла бекIдешлиуб хIяракат акIахъубсири. Чегъамли, шагьличи къаршиси хIяракат бехIбуцибси сайливан, ил туснакъварибсири. Туркментани хIукуматлизи кьабулагардеш иргъахъни багьандан, ГIябдулкьадир дураибсири. ГIябдулкьадир сунела хъалибаргличил ва узбачил цархIил мерличи гечвиубсири. Ираннизив калес хIернила сабаб сабри ислам динна шайчибси амру бихес имкан агни. Илдачил барх гIурра чумал хъалибарглира арбукьес пикрибарибсири. Иракьлизи аркьуси гьунчив ГIябдулкьадирла узи МяхIяммад декIли зягIипикили, алхунсири ва Курдистаннизи хIяриихьибсири. Иракьлизиб ГIябдулкьадирли гIилмула ва мугIяллимла бузери даимбарибсири. Сунела гьунчибад башутази ил викIусири: «Иракь гIилмула аслу-мина саби, багьудлуми касес нушани илгъуна имкан пайдалахIебарахIелли, пашмандиэс чевкъар». 1941 ибил дуслизир Ираннизи союзла гIяскурти духIнадерхниличил улкализир дарсдешуни детауртири. Хьунул адамтази хIижаб хIебихахънила хIекьлизибси хIукму цIакьагарбиубсири, ва халкь гIядатла гIямруличи шурбухъунтири.
Дагъистанна мухаджиртани гIямрула гьунчир гIяхIцад къияндешуни дяхIягиб. Илди дебшлабиуб ва машгьурти гIялимти бетаур. ГIялимтани къалмакъарлизи ахъибтала ургала гIяхIбухъахъес жигарла бутIакьяндеш дирутири. Илди арагIебли Туркмансахрализиб ва илала дураб машгьурбиубтири. ГIябдулкьадирли шагьуртазир ва шимазир гIяхIцад школаби акIахъубтири. Биалра, хIякимти иличи кьабулли ахIенри, сунела замана хьунул адамтала ихтиюрти далтахъуси хIяракатлис бекIдешдарни багьандан. Ил кавшес дигули, урусла солдатуни гIергъибикилри. Някълизи ярагъ касили, ил ватахъес туркменти тIашкабизуртири. Илкьяйда калунтири 1946 ибил дуслизир урусла гIяскурти Ираннизирад дураайчи. ГIябдулкьадирлис ва илала гьалмагъунас ил дебали разиси хабар сабри. Азадли бусурман динна шайчирти багьудлуми тIинтIдарес багьандан, ГIябдулкьадир Арабджикла мер-мусаличибси гIилмула центрлизи гечиубсири. Ахъси дубураличир илини 1950 ибил дуслизир округла дурхIнас белчIудила заведениеби акIахъубтири. Ил мерлис Голидаг («Дубурла вава») ибси ура бедибсири. Туркментала гIямрула шуртIри къулайдирнилизиб ГIябдулкьадирла гIергъиси ганзли бетаурсири шими цаладирхъуси гьуни белшни.
Улкализир дарсдешуни алкIес дехIдихьиб, халкьличи къиян-жапа дяхIчидизур. ГIябдулкьадир цалра бархIи акьули кахIелун, алавла мер-мусаличибти туркменти бучIахъи. Ил викIусири: «Дила ахIерти дурхIни, хIушаб бегIлара бекIлибиубсигъуна – цадеш саби. Ну вебкIили гIергъи, хIуша-ургабси бархбас бетмайхъихъидая. Уржибдеш мяхIкамдарая, ил дила лерилра гIямрула хIяракат сабину». ХIурматла бухънабачи дугьаизурли, ибсири: «ХIуша хIурмат халати адамти сарра. Саби-ахIен ибти гъай-мез ирзнилизир пасихIдеш дакIудиреная ва бархьдеш чебииная. Халкь исламла гьунчибад бикеная». ДекIси изайзи викили, бурушла кайхьунси ГIябдулкьадир халкьла гIямрула шуртIри къулайдарес, чеалкIуси наслулизи бусурман дин бяркъяхъес или пикриикIусири. 1962 ибил дусла декабрьла 7-личив ил вебкIибсири ва Голидаглизи хIяриихьибсири. ГIябдулкьадир вебкIили гIергъи, узи Ибрагьимли илала бузери даимбарибсири. Азаддешла, бархьдешла, исламла багьудлуми тIинтIдирнила шайчиб чихъти пикрумала бегIти Дагъистаннизибадти мухаджирти туркментани ишбархIира халаси хIурматличил гьанбиркахъули саби. Илдала баркьудлумани гьаннара кахIебурхуси гIяхIдеш бихули саби. Туркамансахрала халкьли илди сезаманалра хъумхIерту.
Х.Хормалила «Дагъистанна мухаджирти» бикIуси жузлизир ГIябдулкьадирли учIахъули калунси Дуст МяхIяммадахундли гIялимтала собраниеличир дурибти гъайра лер. «ГIябдулкьадир-ахунд Дагъистанила гIямру нушала МяхIяммад Идбаглайчи ﷺ цакьадар мешудиркули сари. Буралли, бусурман дин тIинтIбирнилизиб илини МяхIяммад Идбагличибад ﷺ гIибрат кайсулри. Гъабзадешличивли, адаб-хIяяла къиликъуначивли, хIял-тIабигIятличивли, Аллагьличи ﷻ вирхниличивли ва динна шайчирти багьудлумачивли ил идбагла баркьуди даимбирути гIялимтазивадли цализи халварес вирар. ГIябдулкьадирахундла гьалар нуша чеблалиур сарра, илала гIяхIти баркьудлуми сеналра хъумхIертехIе. Кьудратла ВегIли бурни хIясибли, гьар даршал дус дин усалбиркуси саби ва, ил цIакьбирахъуси адам алкIуси сай. ГIябдулкьадирахунд илгъуна адамри или умутли бурес вирар. Ил мурталра даршудешла вакилли вири, туркменти узидешличи ва динничи жибири. ГIябдулкьадир-ахунд нушала мер-мусаличи вакIни Аллагьли ﷻ нушачи бяхIчиаибси уркIецIи саби».
Дуст МяхIяммад Мир ХIясан-заде Иранна машгьурси кунгла гIялим, Голидаглизибси ГI.Дагъистанила у бихуси мадрасала директор ва мижитла имам сай. Илкьяйдали ил ГIябдулкьадир Дагъистанила рурсила мурулра сай. Гьанна илини сунела мугIяллимла хIялалси бузери даимбирули сай. ГI.Дагъистанила уличилси мадраса дебали халаси биънили, гIилмула центрлизи халбирули саби. Илаб багьуди касес багьандан, арагIебли Ираннизибад суннит мазгьабла шаликарти башар. Иранлантани бусягIятра дагъистанлантала хIябрази зиярат дурабуркIуси саби. 2018 ибил дуслизиб Иранна туркментани касибси киноли илис бикьридеш дирули сари. Ил Интернетлизиб чебаэс вирар.
П. ГIЯЛИБЕКОВА
РАН-ла ДФИЦ-ла ХI.ЦIадасала уличилси искусствола, литературала ва мезла Институтла филологияла гIилмуртала кандидат, гIилмула гьаркьяси хIянчизар