CягIид бин Мусайиб (14-94)

СягIид бин Мусайиб акIубси сай кIиибил дурхъаси халиф ГIумар бин аль-Хаттабла манзил. Илала дудеш Мусайиб ва хала дудеш Хузн асхIябтала лугIилизибадти, Мадинализи гьижра дураберкIибти сабри. Илала дудешли ХIудайбиялизив Идбаглис ﷺ мардешла хъя барибсири.
СягIид пергер асхIябтала жамигIят-ургав халаваибсири, илгъуна дунъяличиб цархIил баргес хIейри. Халиф ГIумарли иш дунъя батурхIели, ил 8 дус виубли виалра, илала дурутазирад дахъал секIал хъумхIертур. Ил виштIахIейчивад багьудлумачи гъаргъсили халавикIулри. Илала мугIяллимти Идбагла ﷺ машгьурти асхIябти сабри. Багьудиличи дигили, асхIябти мицIирли лебалли, ил гIялим кьяйда машгьуриубсири. Багьудлуми касес кьасли ил вашусири Зайд бин Сабитличи, СагIадличи, Ибну ГIяббасличи, Ибну ГIумарличи, Абу Гьурайрачи ва цархIилтачира.
Илцадра илала багьудлумачи диги халасири, хIятта ца хIядис аргъес багьандан, дуги-хIерилизив сапарличи вашес хIядурлири. Илала пагьмукардеш ва багьудлумачи гъира чебиути адамти бикIутири илала лихIбани бакьибси секIал хъумхIертуси сай или.
Аллагьла Расул ﷺ чеибти асхIябти мицIирли лебалли биалра, адамти шаригIятла масъултачил СягIидличи башулри. Машгьурси асхIяб ГIябдуллагь бин ГIумарличи бакIибтира илини СягIидличи бархьибтири ва викIар: «Аллагьла Расуллис ﷺ ил чеэс бикибси виалри, разивири».
СягIид бин Мусайиб табигIунтазивад бегIлара багьудичевсилизи халвирусири. ГIумарла урши ГIябдуллагьра илала насихIятличи вашусири.
ШаригIятла багьудлумала дурабад СягIидлис муэрти баяндирнила гIилмура далусири. Иличи бурсиварибсири Абу Бакр ас-Сиддикьла рурси Асмани.
СягIид бин Мусайиб викIусири: «ХIера, гьанналис 40 дус нуни мижитларти цадехIалра жамигIятличилти дехIибала урхIедатурра. Илдазивад 30 дус муадзинни акбар белчIнилис ну мижитлизив сайра».
ДУНЪЯЛА ЛИГIМАТУНИ
Сецадра къиянси агилизив виалра илини мижит бархьбалтуси ахIенри. Гьачамра дебали буцIарси манзил Идбагла ﷺ мижит бацIбухъири, ца СягIидцун сайри илав левси. Илини бурусири, Идбагличибад ﷺ акбарла иргъули, ил тяхIярли дехIиба манзилличила балусири или.
СягIидли закат бедлугули мискинтас ва гамъабас кумекбирусири. Илини вачар бузахъусири ва я адамтазибад, я пачалихълизибад селра сайсуси ахIенри. Ит манзил пачалихъли гIялимтас кадизахъурти арц дирутири, СягIидли илдира сайсути ахIенри. Илкьяйдали илаб учибикили арцла халаси кьадар абикибсири, амма илини сеналра арц сахIесиб.
РУРСИ ШЕРИ РЕДЛУГНИ
СягIиб бин Мусайиб машгьурси хIядисуни руркъуси асхIяб Абу Гьурайрала рурсиличи хъайчикайибсири. Илдани гIеркъати, талихIчерти ва гIяхIти баркьудлумани дицIибти гIямру деркIиб. Илала хьунуй иличила бурусири: «Гьанна нуша 40 дус диублира дарх хIердирули, амма наб гьачамалра илини бунагьласи секIал барили чехIебаира». Илдала чучи мешути адабчебти пергер дурхIнира халабаибтири.
СягIидла рурси шери редлугниличила тамашала хабар бурибсири. Илала рурсила адабдешличила ва жагадешличила аргъили халиф ГIябдульмалик бин Марванни кьасбариб сунела урши Валидлис ил ураркьес. Илини Мадинала бекIличи адам вархьили сунела мурад аргъахъиб. Итилли бучили хIурматла адамтира, СягIидла рурсиличи сукни бакIиб. Цалра адамла бекIлизира хIебакIиб ил кьабулхIеркур или, амма илини халифла уршилис рурси хIередиб.
СягIид бин Мусайибла учIан Касир чумал бархIи дарсличи хIекиб. Ахирра ил дакIуухъунхIели, СягIидли илизи хьарбаиб се сабабли илини дурсри дархьдатурсирил. Касирли буриб хьунул ребкIили, ил хIяририрхьули вархили калниличила. ИлхIели СягIидли хьарбаиб гьачам-гьатIи илала мекъ барес кьас лебал. Касир пашманни викIар: «Чили лугуси наб рурси шери, дила кисалар кIел-хIябал диргьем ахIи селра агара биалли?»
«Нуни лугас хIед рурси», - викIар СягIид ва бикьрумира кили магьарла вягIда бигьун.
БархIехъла манзил Касирличи чилирил кьутIдяхъиб. «Чи сайри?» – хьарбаиб илини. «СягIид сайра».
Касирли гIур бурусири, сунела бекIлизи лебил СягIид ибси уличилти бакIиб, СягIид бин Мусайиб ахIенти, сенахIенну ил мижитлизи аркьули ахIенси цараван чейуси ахIенри.
Унза абхьили илини СягIид чеибхIели, уркIухъун, рурси шери редниличи пашманиубли вакIили ургар или. СягIидли биалли, иличи урезили рубкIуси рурси кили вакIилри. «Наб хIейги хIу хьунул агарли кали. ХIера, иш сари хIела хьунул».
Касирли бурусири: «Ил пергерси рурси сарри. Кьуръан ва Сунна ункъли дяркъурси, хьунуйчи хъарти гьар секIал далуси». Илала багьудлумачила буралли, Касирли гIялимтази хьарбаили илдас хIебалуси суал, хьунуйзи хьарбаалри, илини чебицIахъибси жаваб чарбалтусири.
СягIидлизи сен илини халифла уршилис рурси редес кьабулхIейкили мискиннис редибал хьарбикIутири. Илини жаваб бедиб: «Нуни рурсилис жавабкардеш дихусира ва илис гIяхIли биэси декIарбарира. Халифла уршила кIялгIялизир хIеррирули, омейядунала мас-давлали ва къаравашунани алавруцили хIеррирухIели, илала динничилси бархбас ил даражаличиб калану, хаслира Валид халиф ветаурли ил халифла хьунулра ретаалли?»
ГIЯМРУЛА ИМТИХIЯН
СягIид бин Мусайибла тIабигIятличила ца девличил буралли, иличи балбикеси саби – чIумаси, буцалачевси. Бархьдешличила гъай бетаалли, ил маслигIятвируси ахIенри ва сунела пикриличивад сецад къиянни биалра гIелумхIелзи.
Гьижрала 63 ибил дуслизир Язидла гIяскурти Мадинализи духIнадухъунхIели, гIяскарла бекIли хъарбариб Язидлис мутIигIдешла хъя барахъес. Къаршидешдиранти илини кабуршулри. СягIид иличи кибхIели, ил викIар: «Хъя бирис, чIянкIли Язид Абу Бакрла ва ГIумарла гьунчивад вашес кьабуликалли». ГIясивиубси гIяскарла бекIли, ил кавшахъес хъарбариб. Иличи чебухъи гIяндуршули хIилхIи калун, алавтани ил абдалси сайну, пикримабиридая или, ватахъурсири.
Гьижрала 64 ибил дуслизиб халифат ГIябдуллагь ибн Зубайрузи бедибхIели, Мадинала мер-мусала бекIли Жабир вариб. ЖамигIятлизи Зубайрус хъя барахъес илинира хъарбариб. ИлхIелира СягIид мутIигIхIекIиб: «Нуни хъя бирис, лебил бусурмантани ил халиф виъни марбаралли», - викIи ил. Ил танбихIлавариб, амма сеналра кьабулхIейкиб.
Гьижрала 84 ибил дуслизиб ГIябдульмалик бин Марваннис дигиаур сунела уршби Валидлис ва Сулайманнис хъя барили. ИлхIелира СягIид кьабулхIейкиб, сенахIенну Валид бусурмантала бекIли виэси ахIенри. Ил мутIигIвакIахъес витибсири, туснакъварибсири, чуйнара кавшес балбизур, амма ил чIумали кайзурлири. ИлхIели ил 60 дусличив имцIа виублири. ГIур СягIид акьуватур, амма илис Аллагьла Расулла ﷺ мижитлизир дурсри кадирхьахъес къадагъабариб.
Гьачам ГIябдульмалик бин Марван Мадинализи вакIиб. Илис дигиаур чила-биалра хабуртачи лехIяхъес ва мижитлизивад чи-биалра кахъес адам вархьиб. Илис СягIид сунела бучIанти-ургав чеиб ва ил вакIахъес някъли лишанбариб. СягIид вяшхIевхъи, сунела бируси даимбариб. Къараваш иличи гъамиубли викIар:
- Бусурмантала вегIбекI хIези жиикIули сай.
- Се дигули илис?
- Илини хъарбариб сунечи хабарчи кахъес.
- Бура илизи, ну илала хабарчи ахIенра или.
Къараваш чарухъи, ил бурибхIели, вегIбекI шакикиб ва викIар: «Ил СягIид бин Мусайиб сайну, вати».
ЗягIипикили, СягIид бурушлавси манзил, иличи адам вакIили, ца хIядисличила хьарбаиб. ХIилхIи ахъиубли, СягIид кайиб ва хIядис баянбарили, кайхьун. «Идбагличибадси ﷺ хIядис бурухIели, кайхьи бурни адабдешла ахIен», - викIи ил.
ВебкIес гьалаб илини васиятбариб, сунела бебкIаличила адамтази хIебурахъес. «Авал адам биур дила жаназа касили, ЧевяхIсиличи бухахъес…»
Ил вебкIиб гьижрала 94 ибил дуслизив, Аллагь ﷻ разивиаб сунечи ва уркIецIибараб.