бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ГIябдуллагь ибну Мубарак (118-181)

ГIябдуллагь ибну Мубарак (118-181)

Хорасанна урибси давлачевличив анхъчили узуси лагъ левсири, сунесра Мубарак бикIуси. Цагьачам хужаим сунела анхълизи вакIили, илизи нар хахъес тиладибариб. Анхъчили илис нар бедиб, амма ил цIикIсили уббухъун. Анхъла вегIли цархIил, муриси нар хахъес буриб, амма кIиэсилра цIикIсили уббухъун.

- ХIуни муриси нар декIарбарес хIебалусирив? - хьарбаиб хужаимли анхъчизи.

- ХIебалуси саби.

- Сен хIебалуси, хIукIун анхъчили узули вахъхIи виублиригу?

- Нуни нар гьачамалра беркунси ахIен, хIуникIун набзи ихтияр хIегири ил беркахъес, - жаваб чарбатур Мубаракли. Анхъла вегI иличи тамашавиуб, ва анхъчила гьатIира халаси хIурматбирес вехIихьиб. Ил давлачевла жагаси рурси лерри, бахъал адамти сукни башули хьалли, дудешли ил чис шери редлугусил хIебалулри. Илини Мубараклизи хьарбаэс кьасбариб. Ил викIар: «Ислам кабизес гьалаб гIярабуни насабличи хIербикIутири, жугьутIуни давлаличи хIербикIар, христианти жагадешличи, ислам дин бузахъанти – адамла динничи». Хужаим ил лагъла пасихIдешличи тамашавиубли, нуни иличив лайикьси рурсилис мурул хIергис или, илис рурси шери редиб. Марлира, итхIели бахълис илала баркьуди тамашабизур биэс, сенахIенну, илдачи сукни башути машгьурти ва давлачебти батурли, илини мискин лагълис рурси шери редиб. Амма ил уршили Аллагьла ﷻ гьуни чеббикIилри.

ЧевяхIсини ахIенси, ил гьатIи чили бедес вирара? Ва ЧевяхIсини илис урши ведиб, сайра лебил исламла дунъяличи сунела багьудлумачил, гъабзадешличил, сахаватдешличил ва адабдешла цархIилтира къиликъуначил машгьуриубси. Ил акIубсири Мерва шагьарлизив (ишбархIила Иранна мер-муса). Адабчебти бегIтала кумекличил ил динна багьудлумачи дигичевсили халавикIулри. ГIилму руркънилизиб илис секIал багьес халаси гъира лебнили кумекбирулри. Гьачам бакьибси секIал илини хъумхIертусири. Цагьачам илди бахъхIи ца гIялимла вягIзаличи лехIихъули калун. ТаманбиубхIели, ГIябдуллагь ибну Мубаракли лерилра секIал аргъира или буриб. Иличи бирххIеурли, ил ахтардиварес кьасбариб. Ца викIар: «Бура, хIебиалли». ГIябдуллагьли цалра секIал убхIебатурли, чебетаахъили, вягIза тикрарбариб.

Магърибла ва машрикьла гIялим Гьижрала 141 ибил дуслизив ГIябдуллагь ибну Мубарак 23 дус виублири. Илини Мерва батурли, гIилму дяркъес Иракьлизи арякьун. Исламла дунъяла машгьурти гIялимтазирад гIилму кайсули, декIар-декIарти шагьуртази виули дахъал дусми деркIиб. Илала мугIяллимти сабри: Абу ХIянифа, Суфьян ас-Саври, имам Малик ва бахъал цархIилтира. Ибну Мубарак викIусири: «Нуни авал азир гIялимлизирад гIилму касира ва илдачирад азирлизи дедира». Гьачам халиф Гьарун аль-Рашид ца шагьарлизи вакIиб. Кьакьализир адамтала кьукьни цаладиркесдииб. Халифла хьунул адамтазирад цали улкьайлизибад дура хIеръиб ва тамашариубли хьарбаиб: «Се бетаурли итаб?» Илизи аргъахъиб, Хорасанна гIялим, ибну Мубарак шагьарлизи вакIили сай или. Ил рикIар: «ХIерагу, сецад хIурматал! Гьарун аль-Рашидли биалли, чIянкIли къаравашунала кумекличил саби адамти цалабирхъути. Пулан адам Суфьян ас-Савричи вакIибхIели, илизи чинавадсирил хьарбаиб. Илин буриб машрикьла шайчивад сайра или. Суфьян викIар:

-- ХIушачив ахIену машрикьлизибад бегIлара балутазивадси адам?

-- Чи сая ил?

-- ГIябдуллагь бин Мубарак.

-- Ил машрикьла бегIлара балутазивад саю?

-- ГIе! Магъриблайтазивадра сай, - викIар Суфьян.

Адабдеш

ГIялим Кьасим бин МухIяммадли бурусири: «Ибну Мубаракличил сапарлизивхIели, гьаман дила суал алкIусири: «Селичибли ил илцад адамти-ургав машгьуриубси, нуша лебтачивра чевяхIвиэсли? Нушанира илини кьяйда дехIибала дирулра, дубдурцулра, гъазаватличи дашулра, хIяж бирулра». Цагьачам дугели илди хурегли букес кабиибхIели, чирагъ бишун. ГIур чирагъ абалкунхIели, Кьасимли Мубаракла вяхI ва муцIур нургъбани шинкIабарили чебаиб. ИлхIели ил пикриухъун: «Аллагьлизивад ﷻ урухкIнили сай ил нушачив чевяхIварибси. Марлира, шала биши цIяббиубхIели, илис Кьиямала бархIи гьанбикили, биса тIашаэс виубли хIергар».

Гьачам Сириялизив левхIели, ибну Мубаракли ца адамлизибад хIяжатбикили, лукIуси перо сасиб. Мервализи чарухъунхIели, ил сунечиб калниличи шакикили, ил сунела вегIлис чарбарес Сириялизи чарухъунсири. Ибну Мубаракли дугели гIибадат бирусири, хIерели сапарличив яра гъазаватличив виалра, къадагъадарибти чумал бархIи ахIи, гьарил бархIи дуббурцусири.

Гъазават

ГIябдуллагь ибну Мубаракли исламла дунъяла дазурби далтахъули, бусурманти душмантазибад мяхIкамбирули халаси замана харжбирусири. Гьарил цархIил баркьуди кьяйда, дявила къуллукъунира илини дебали ункъли далутири ва гъабзадешличил декIарулхъусири. Илини гъазаватуназирра бутIакьяндеш дирусири. Ца илгъуна дергъла манзил, къаршикартала шайзивад ургъан дуравхъун ва илдазивад ца бусурман сунечил дергълизи живариб. Дуравхъунси бусурман илини кайкахъиб. КIиэсил дуравхъун, илра кайкахъиб. Илкьяйдали илини урегал бусурман кабикахъиб. ГIуррара бусурмантази жиикIули хьалли чилра дурахIевхъун. ИлхIели ГIябдуллагь дуравхъун. Илини ит ургъан кайкахъиб. ГIур цархIил дуравхъун, илра кавшиб. Илкьяйдали цацали урегал къаршикар кабушиб ва илис гIергъи дергълизи чилра дурахIевхъун.

Сахаватдеш

ГIябдуллагь ибну Мубаракли вачарра бузахъусири ва ил гьарбилзуси вачрукьялизи халирусири. Бурусири, илала 400 азир динар (мургьила къуруш) лертири или. ИтхIели илди дахъал арцлизи халдирутири, ца динарлис хIябал маза асес вирусири. Илини вачарлизибад халаси хайри кайсусири, амма иш дунъяла лигIматунас мутIигIхIейубли, илини лебил хайри Аллагьла ﷻ гьунчиб буртIусири. Ил викIусири: «Динна гIялимла Аллагьличи ﷻ диги ва гьарли-марти хIялани илала уркIилизиб иш дунъяличи диги агнилизиб саби». Цагьачам ГIябдуллагь хIяжлизи укьес хIядурикIули левли, Мервала жамигIят бакIили иличил барх хIяжлизи букьес дигниличила буриб. Ил кьабуликиб, илдани чучил касибти арц дучили, кьанилизи кадихьиб ва мегь чедихьили дебадариб. Гьунчир илини илдас сунела арц харждариб ва бегIлара гIяхIси хурегли балхули калун. Мадинализи бакIибхIели, гьариллизи хьарбаили чула хъулиб калунти тухумтани се асахъес хъарбарибал, лебтасалра дигути секIал асиб. Маккализибра хIяж таманбарили гIергъи, тяп илкьяйдали бариб. Илди чула ВатIайзи сабаэс чумал бархIи лералли, сунела адамти бархьили, илди бархкьябала хъулри ахтардидарили, далдарахъес хъарбариб.

ХIяжликьянаби Мервализи чарбухъайчи, илини сунела арц сарри харждирути. Хъули сабаили, хIябал бархIи дикибхIели, сунела бархкьяби сунечи жибарили, бизити хурегунани букахъун. Илис гIергъи, баягъи кьани абхьили, иларад гьарилли сунези дедибти арц чардариб. Илала сахаватдешличила цагьатIи хабар. Гьачамра хIяжлизи аркьухIели, илис дебкIибти мас дурчуси хьунул адам къарширикиб. Илини гьанбушиб, дебкIибти мас хуреглизи пайдаладарес асухIебирниличила. Хьунул адамли буриб сари мискинни риъниличила ва сунела биштIати бахес селра агниличила. ИлхIели илини лерилра арц илис дедили, хIяжлизи ветхIеили, хъули чарухъун. ХIяжлизибад чарбулхъути адамти, иличи гьаббакIили, хIяжлизивад чарухъниличил мубаракирулри. Ил викIар: «Ишдус нуни хIяж барес бетхIеур». «Сен или викIулри? ХIукIун нушани чеири ГIярафала дубураличивра, КягIба алавра, Минала барглизивра…!» Ибну Мубарак дебали тамашавиуб. Камси замана дикили гIергъи илини муэрлизив Идбаг ﷺ чеиб, ил викIар: «Агь ГIябдуллагь, тамашамайруд! ХIуни къияндешлизивси адамлис кумекбарнилис нуни Аллагьлизи ﷻ тиладибарира хIечи мешуси малаик вархьили, хIед кьадин хIяж барахъес».

Ахир

ГIябдуллагь ибну Мубаракли иш дунъя бархьбатур 63 дусла гIямруличиб, Хит шагьарлизиб. Ил дурхъаси мерличиб адамтани мижит тIашбатур. Гьарун альРашидлис илала бебкIаличила аргъили викIар: «ИшбархIи вебкIиб гIялимтала вегIбекI», ва сунела гъамси тухум вебкIибхIели кьяйда пашмандеш балахъули кайиб.

Ил муэрлизив чеибтази илала даражаличила хьарбаибхIели, Аллагьли ﷻ ил Иллиюннизи (Алжанала бегIлара ахъси даража) хьураварниличила багьахъур, ЧевяхIсиличи бархIилис кIина абицIутала ургав! Аллагьли ﷻ уркIецIибараб ГIябдуллагьличи ва нушаб Кьиямала бархIи илала шапагIят кьадарбараб. Амин! «Исламла дунъяла машгьурти гIялимти» жузлизибад касибси.

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Дурхъаси Лайлатуль Кьадрила дуги

Бусурмантала умматлис Лайлатуль Кьадрила дуги хасси тяхIярла шабагъат саби, чусра УркIецIила ВегI Аллагьли ﷻ пешкешбарибси. Кьуръайзиб бурули саби: «Лайлатуль Кьадрила дуги азир базличиб дурхъаси саби» или. Илала мягIна – 1000 баз, чузибра Лайлатуль кьадрила дуги агарти. Ил дуги...


Ахиратлис дугIя

Кьиямала бархIи хIисаб-суал дирухIели кункдеш акIахъес бучIуси саби, гьар бархIи 25 – йна бучIни гIяхIси саби: «Аллагьумма барик ли филь-мавти ва фи ма багIд-аль-мавти». МягIна: «Я Аллагь ﷻ, ну убкIухIели баракат ва кункдеш га, илкьяйдали вебкIили гIергъира». Кьиямала бархIи лебилар идбагунала...


ТаравихIла дехIибала

ТаравихIла дехIибала дехIдирхьути сари дуббуцарла Рамазан базла цаибил бархIилис гьалабси дуги, тамандиру Хала БархIилис гьалабси дуги (Хала Дугилизир хIедиру ).   ТаравихIуни мижитлизир жамигIятличил дарни къулайси ва дебали дурхъаси саби, амма имкан агара биалли, хъулир даресра асубирар....


Суалти-жавабти

- Хьунул адамла держли ужуси мурул виалли ва илис ва иличи башути юлдашунас къуллукъбирули риалли илис бунагь биусив? Ил хьунул адамли хIяж баралли хIяж кьабулбирусив? - Муруйс къуллукъбиралли хьунуйс халаси кири биуси саби. ДекIарси анцIбукь саби мурул держли ужули виалли, илхIели сабур барили,...


Рамазан базла дурхъадеш

Нушала дурхъаси МухIяммад Идбагли ﷺ буриб: «Чи разивиаллира Рамазан баз бакIниличи, Аллагьли ﷻ илала кьаркьала цIализибад мяхIкамбиру». ГIуррара, Идбагли ﷺ буриб: «Рамазан базла цаибил дуги ЧевяхIси Аллагьли ﷻ иру: «Чи лева нуша дигахъуси, нушабра дигахъес? Чи лева нуша...