Бунагьуни

Дила лезми - дила душман

Лезми - ил адамла биркIантазибад бегIлара гьамадли халаси бунагь баахъес бируси биркIан саби. Лезмиличи хIеръили багьес вирар адам сегъуна саял: ил дин бузахъуси саял яра ахIенал. Ил Кьудратла ВегIличила ва Илини акIахъубтачила гъайикIули вирар. Дахъал гъай дирни биалли, гIяхIти баркьудлумазибад ахIен. ХIядислизибра бурили саби, адамлизиб дин илала уркIи дебахIебиубли лебалцадхIи дебабируси ахIен или. УркIи биалли, лезми дебабиайчи чIумабиэс бируси ахIен. ГIурра хIядис лебси саби, сунезибра адамти жагьаннаблизиб багьарбирути саби лезмили дарибти бунагьуни багьандан ибси мягIнала. Лезмилизирра вайти кьяйдали, гIяхIти секIалра лерти сари. Лезмили саби шагьадат бучIуси, илинигу адам диннизи левкуси; Кьуръанра лезмили саби бучIуси; сунела мурад адамли иличил саби иргъахъуси, Ислам ва гIилму лезмили сари тIинтIдирути. Ил багьандан, духуси адамли сунела лезми мяхIкамбирес, ил гIяхIти кьасаназиб пайдалабирес багьес чебиркур. Лезмили дирути дахъал бунагьуни лерти сари.

МанпагIятдеш агарти гъай

МягIниагарти гъайлисра замана харжбирес хIяжатбиркули бирар. ДугIли замана буркIниличиб вайси гIур селра биэс хIебирар. ГIямрула гьарил минут духули пайдалабарес балнила бурес агарли халаси кьадри лебси саби. ГIяхIси барес вирукъира, селра хIебарили замана буркIниличиб вайси гIур се бируси? Тирмизини нушачи хIядис баахъили сай, сунезибра Исламла жагадеш адам сунезибад сегъуналра пайда агарси баркьудилизивад гьарахъли уахъес маслигIятбирнилизиб саби или буруси.

Хьулчиагарси дев

Хьулчиагарти дугьбази халдирути сари адамтани дирути бунагьуначила яра вайдешуначила бурути гъай. ХIядислизиб бурили саби: «Адамли гъай бурули вирар, саби багьандан жагьаннабла Востоклара Западлара ургабси мерцада мурхьдешличи увяхIикес вируси» (Бухари, Муслим).

Жал

Жалли уркIи гьимбуркIахъу, душмандеш цIакьдирахъу, динна шала билшахъу ва наслуби лигIматуназирад мяхIрумдирахъу. ХIядислизиб бурили саби: «Сай валкIли виъни аргъили, жаликIнилизивад гIелумизурсилис Кьудратла ВегIли Алжанала дублаб юрт луша, сай вархьли виъни балукъира, жал таманбарибсилис биалли Алжанала дайлаб юрт бедлуга» (Бухари). ГIурра хIядис леб, сунезибра халкьани бархьси гьунчибад чеббалкIунхIели жалбикIес бехIбирхьур или буруси. «Аллагьлис ﷻ бегIлара хIейгуси - ил ибкьизурли жаллизи калзуси адам сай».

Дахъал гъай дирни ва бугаси дев бурни

Гъай къантIти ва жагали каргьурти диэс гIягIнити сари. Исламлизир дахъал гъай ва къалабали гъайикIни ункъли чедиути ахIен. ХIядис леб: «Кьиямала бархIи наб бегIлара хIейгуси ва гьарахъли вихIуси къалабали ва дахъал гъай дуруси вирар» (Тирмизи).

Диргала, лягIнатуни ва лайикьагарти дурни

Лайикьагарти гъай - илди мурул адамлара хьунул адамлара ургарти бархбасуначила гъай сари. Кьудратла ВегIлис илдигъунти гъайра илда бугьутира хIейгахъу. ХIядислизибра бурили саби, лайикьагарта угьусилис Алжанализиб мер лебси ахIен или. «Цаличи цали дирглуми дурути кIел адам - илди къалмакъарли диркьути кIел шайтIан сари», - бурули саби цархIил хIядислизибра. Бусурман (муъмин) адамлис диргала бурес, лягIнатикIес ва лайикьагарта угьес асубируси ахIен, бурили саби цархIил хIядислизибра.

ДалайикIни

ГIяхIдеш барахъес жидикIути далуйти дучIахъес, гIяхIти адамтас дезаикIахъес, мавлидуни дучIахъес Исламлизиб къадагъубируси ахIен. Амма адамтазир шавкь алкIахъути далуйти дучIни бунагьла сари, ва илдигъунти далуйтани Исламлис халаси зарал бируси саби. Хаслира лайикьагарти ва зараллати сари шаригIятли маслигIятхIедирути журала палтар чегьурли, хьунул адамтани дучIути далуйти. ИмцIали далайбикIни Кьиямала бархIи гъамбикIнила лишантазибад ца саби. Кьуръайзибра бурили саби, далайчибас гIелабад хIялалдеш агарти адамти башути саби или. ХIядислизибра бурили саби, варг шахали вицIни гьалаб саби, рухI далуйта дицIниличиб или (Муслим).

Масхара

Лебси секIалра гьанбушили, масхара бурахъес Исламлизиб къадагъабируси ахIен. Амма имцIали масхуртази ихъни шаригIятли ункъли чебиуси ахIен. ХIядислизиб бурили саби: «Адам масхурта угьуси мякьлабти разибиахъес сай, амма илхIели ил каркуси жагьаннабла мурхьдеш Сурайя зубарличицад гьарахъси саби».

ЦархIилтачив чевдукарирхIни

Дурхъаси Кьуръайзиб, муъминтачи дугьабилзули, бурули саби, цархIилтачив чевдукарирхIес ва илди мучлаагарбирес асухIебирар или, сенкIун илди нушачибра гIяхIти сабли уббухъес асубирар. ХIядислизиб бурили саби: «ЦархIилтачиб дукаркIули, илди мискьилладибирули калунтас Кьиямала бархIи къапу гьаргдирар ва «Даширая, даширая» или иру, амма илди халаси къияйчил къапула гьала бетаибхIели, илдала гьалар къапу кьяпIдирар. ГIур илди цархIилти къапуличибяхIра жибиру, илдас илабра гьалабгъуна тикрарбирар. Илкьяйда бирар, масхарачизиб Алжанализи виркус или умут тамай бетахъайчи» (Ибну Аби Дунъя).

Къянала вягIда

ВягIда бигьес къалабаикIуси хIебирар, амма ил бигьи гIергъи, таманбирес чебси саби. Чеасла таманхIебарни ва вягIда буъни кIибяхIяндешлизи халбируси саби.

Къяна-шилтахъ

Къяна-шилтахъ - шаригIят хIясибли бунагьла баркьуди саби. Къяна Кьуръайзибра балтIули саби, балтIули саби хIядисуназибра. Ца хIядислизиб бурили саби: «Къянализирад гьарахъли дуэная, сенкIун къяналира хIерхнилира жагьаннаблизи гьуни кабирхьуси саби». Къунба угьусилизибад вайси гягI башуси саби, ил багьандан саби иличибад малаикуни гьарахъли буути. Къунбара бугьтантара баракат камбирахъуси саби. Дебали гIямалагарси анцIбукьлизиб къяна бурес асубируси саби - мурул-хьунул даршубарес багьандан ва дергъла замана даршубаркь дураберкIес багьандан. ХIядислизиб бурили саби: «Къянализирад гьарахъли дуэная, сенкIун къяналира хIерхнилира жагьаннаблизи аркуси сай».

Ялгъан хъя

Кьудратла ВегI ряхIмучевли хIерхIелзан къянала хъя бирусиличи. Аллагь ﷻ балу-балули ялгъан хъя бирусиличи гьимуркIуси сай. Къалпла хъя бирухIели Аллагьла ﷻ у ахъибсилис бунагь биуси саби, сенкIун илхIели ил лайикьагар мурадличил пайдалабирули саби.

ДигIяндеш гьаргбирни

ДигIяндеш гьаргбарнили дин хIясибси узис яра рузис зарал бирули биалли, ил бунагьла баркьуди саби. Зарал хIебирули биаллира, дигIяндеш гьаргбирни усалси ва убяхIси баркьудилизи халбируси саби. ХIядислизибра бурили саби, кIел адам гъайбикIухIели, илдазивад ца алавчарли хIерикIули виалли, ил бирхауди бирхьнила ва дигIяндеш бурнила лишан саби. ДигIяндеш урхIлис гьаргбирни - вершадеш дарни саби, ил кIибяхIяндешла лишан саби.

ИСЛАМ ХIЯМЗАТОВ