бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ДехIибала – Алжанала умхьу

ДехIибала – Алжанала умхьу

Бусурма дурхъаси чеблара бегIла гIяхIси ва гапла баркьудира чебетаибдешличил, къалабахIейкIули заманаличир дарибти дехIибала сари. Бусурмайчи бархIилизир шудехI фарзла дехIибала хъарти сари. ШудехI дехIибала детерхахъурсилис бархIилис шуцIалидехI дарибхIелигъуна кири бирар.

ДехIиба шуртIри шел сари:

1. Чархла умудеш (гъуслю) ва дазала диъни;

2.Чарх, палтар, дехIибала дируси мер нажаслизирад умули диъни;

3. ДехIиба замана баъни;

4. Кьиблаличи вяхIчили кайзни;

5. ГIяврат кIапIли биъни.

ДехIиба цаибил шартI

Чархла умудеш ва дазала диъни: 1) лебилра кьаркьала бирцни (гъуслю); 2) дазала дарни (вузуъ).

Бусурмантачи Аллагьли ﷻ хъарбариб: «Я иманна дегIти! ДехIибайчи кадилзухIели, иценая хIушала дяхI ва някъби газа някъбачи бикайчи (илди булан), масхIу барая хIушала бургас ва хIушала кьяшмас, чярдубачи бикайчи кьяшми иценая. НясдиубхIели, умудиреная (чарх бирцили). Умудешла халаси кьадри чебиахъуси Идбагла ﷺ хIядис гьанбуршис «Умудеш хIебарибсила дехIибала агара, умудеш бирухIели Аллагь ﷻ гьанхIевшибсила дазала агара». Чебиуливан, исламлизиб чархла чебетаибси умудеш барни, Аллагьлис гIибадатла ца жура сабливан ахъли кьиматлабирули саби.

ДехIиба кIиибил шартI

Чарх, палтар, дехIиба мер нажаслизирад умули диъни

Нажаслизи кадурхар:

держ, жихI, шаха, хIи, рабчдарибти;

хя, цура, жяргабиубси мицIирагла кабц (гули) ва бала, чула диъ хIебукути мицIирагла ниъ, берхIибси гидгари, мицIирли архъибси мицIирагла кабц (гули).

Жяргадиубти мицIирагла кабц, гули (гъез, бала ахIи) дабагъладаралли, умудирар, амма цурала, хяла умухIедирар.

БебкIибси бялихъ нажаслизи халхIебиру. Чула тумазир хIи хIедашути арцанти шиннизи кагнили (нагагь илди дахъал хIедиалли), шин хIярамхIедиру. Бусурмантала гIядат хIясибли, делгьунти, чула диъ букути мицIирагла кубцри ва гулби дабагълахIедаралра хIярамти ахIен.

Хяла яра цурала нажаслизибад умубируси секIал 7-на ицу, гьачам чараагарли гIянжиличил шин дархаили.

Нагагь палтарличи (кьаркьайчи) нажас чеакили биалли, бегI гьалаб ил убису, гIур нажасла тIем, гягI, ранг детахъайчи ицу. Илкьяйда палтарличиб, чархлизиб, дехIибала дируси мерличиб нажас лебнили дехIибала детхIерахъу.

ДехIиба хIябъибил шартI

ГIяврат кIапIли биъни

Мурул адамла гIяврат саби къудала (чIиличIа) ва кьукьубала ургала. Амма имкан лебли илгъуна куцличил дехIибала дарни карагьат (хIейгеси) саби. Мурул адамличир дехIибала дирухIели диалли гIяхIси саби: шалбар, бекIличиб кьапIа, духъянти дулгъубар хIева.

Хьунул адамла гIяврат саби лебилра кьаркьала, бекI някъра дяхIра ахIенси. ХIебиалли, дехIибала дирухIели, я кьакьала дураулхъухIели гьаргли диэс асухIебирар я кьяшми, я бекI, я гъез.

ДехIиба авъибил шартI

ДехIибала чус кабизахъурси заманаличир дирни

Бусурмайс бегIла гIяхIси, Аллагьли ﷻ кирила баркьуди – заманаличир дехIибала дарни саби. Сабаб агарли дехIибала кьандиахъни бунагь саби. ДехIибала имцIали кьандируцад бунагьра имцIабикIар.

Савлила фарзла (паризала) дехIибала дирути сари шаладиркес дехIдирхьниличил, востокла шайчир савли гIячихъли цIуба тугъи дагьардиубхIели (ца тугъ ахIи).

ХIерейсла фарзла дехIиба замана баили бирар бархьли тIашкабатурси тIерхьала къантIкабикIуси дяхIцIи бухъянбикIни дурусбиубхIели.

ХIерила гIергъила (гIаср) фарзла дехIиба замана биур бархьли тIашбатурси тIерхьала дяхIцIи тIерхьала бухъяндешличира берхIи дай хIерейчи тIашбизурхIели, бегIла къантIси дяхIцIила бухъяндешличира (илди чедихьили) цугбикибхIели.

БархIехъла (магърибла) фарзла дехIиба замана биур берхIи тамай гIелабикибхIели, ил гIелабикибси шайчир хIунтIендеш лералцадхIи.

Дугила дехIиба замана биур бархIехъла дехIиба замана таманбиубхIели, ва савлила дехIиба замана баайчи бухъянбилтIан.

Акбар белчIи гIергъи, 15 минутла духIнар дарибти дехIибала дегIла дурхъати ва халаси кирила сари. ИлхIейчибад биалли, кири камбикIар илди дехIиба замана арбукьяйчи. Чедибра буриливан, замана арбякьи гIергъи, бунагь бехIбирхьур, замана имцIали аркьуцад халабикIули. Ил багьандан халаси гIузру агарли дехIибала кьандирахъути ахIен.

ДехIибала дарнилизи халбируси саби (черахъни ахIи) илди дехIиба замана таманбиайчи (мисал гIергъити дехIиба акбар белчIайчи) ца ракагIяталра бетерхахъес бажардиикалли. Нагагь гIергъити дехIиба акбар белчIайчи ца ракагIяталра барес бажардихIейкалли, гьаларти дехIибала черахънила нигетличил диру.

ДехIибала дарес карагьатси замана

ГIузру агарли карагьатси саби:

1.Савлила дехIибайс гIергъи, берхIи гъуцла кьадар ахъбиайчи.

2.БерхIи дай хIерейчи тIашбизурхIели (тIашбатурси тIерхьала дяхIцIи бухъянбикIес бехIбихьайчи). ЖумягI бархIила – асубирар.

3.БархIехъ берхIи тамай гIелабикайчи, ил хIунтIена-бухъутI биубхIели.

Илди замунтазир детерхахъес асубирар сабаб дакIубиубли дирути суннатла дехIибала: дазала дарнила, берхIи (бац) буцнила, заб тиладидирнила ва ц.

Черихъути дехIибала мурт-дигара дарес вирар. Илкьяйда дехIибала сегъуна-дигара замана дарес асубирар Маккализибси Месжид-уль-ХIярам мижитлизирра. Илар дарибти дехIибала цархIил мерличир дарибтачир 100 азирнали дурхъати сари, Мадинализибси МяхIяммад Идбагла (с.гI.в.) мижитлизир дарибти – 10 азирнали, Иерусалимлизибси Аль-Акьса мижитлизир дарибти – 1000-нали, жамигIятличил – 27-на, сивакличил – 70-на, чялмачевли – 70-на. Амма жамигIятличил дарибти дехIибала сеналра ЧевяхIси Аллагьли (с.т.) дебали дурхъали чедиути ва декIардулхъути сари.

ДехIиба шуибил шартI

ДехIибала Кьиблаличи вяхIчили дирни

Лебилра дунъяла бусурмантани, саби чинаб хIербирули биалра, Саудунала ГIярабияла Макка шагьарлизибси Месжид-уль-ХIярам мижитла дайлабси КягIбаличи бяхIчили кабизурли дехIибала диру. Баягъи ил КягIба бусурмантала Кьибла саби.

Фарзла дехIиба чебла хIехъили биаллира

ХIедарили уркалунти фарзла дехIибала виубцад хъярхъли черахъес чебиркур. Ахиратлизиб гьарил бусурмай бегI гьалаб сунела фарзла дехIиба хIекьлизиб жаваб бедлуга. Ашкарси саби, цадехI фарзла дехIибала калунси 70 дус жагьаннабла цIализи калтнира.

Динна гIялимтани бурули саби, фарзла дехIиба чебла лебсини, лерилра ратибатунала мерлар, черихъути фарзла дехIибала дарни гIяхIси биъни, сенкIун илдани ратибатлара мер бурцуси саби.

ЧIиркIейлизивадси гIялим ва устаз СягIид-Апандини бурни хIясибли, фарзла дехIиба чебла хIехъибсилис ишдигъунти суннатуни дарес асубируси саби: ратибатуни, тасбихIла, тагьажудла, зухIяла, аввабинти, берхIи яра бац буцнила, заб дарахъес тиладила дехIибала.

РамазанхIяжи МяхIяммадов

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Редакциялизи суал

- Нушани 90-ли ибти дусмазир сарри дехIдихьибти дазала-дехIибала дирули ва нушала дахъал чеблуми учидикили сари дуббуцарира дархли. Кьабулбарибси хIяжли илди хIедарибти дехIибала ва уркалунти дуббуцарла бунагьуни ицутив? - Чараагарли уркIи-уркIилавад тавба дарес чебиркур калунти дехIибала ва...


ШягIбан базличила баянти

Ил базла хасдешуни: цаибил – ил баз нушала Идбагла ﷺ базлизи халбируси саби; кIиибил - ил базлизив дубурцни гIяхIил чебиули саби;  хIябъибил – ил базлизиб Бараатла дуги леб.   «Аллагьлиﷻ лерил Сунени акIахъубтала кьисматуни ШягIбан базла байхъайзибси дуги...


Низигъарила чяй

Дерубти яра зярхIти низигъарила 1 халаси кьулса; Шин – 500-700 мл; Варъа – 3 чяйла кьулса; Лимон – 3 кесек. Ружери бакIахъибти шин низигъариличи кертIили, чяй 10 минутцадхIи кIапIдарили датирая. КертIили гIергъи ванати чяйлизи, бизидеш хIясибли, варъа ва лимон бархаая....


Табализиб пирог

ГIягIнидиркур: Белкьунси диъ – 500 гр; картошка – 3 – 4; жерши – 2 бекI; набадари – 2; ниъ – ¼ стакан; кIема – 70 гр; шиниша хъара – 1 тIакьа; диъ белхьунти нергъ – ½ стакан; зе, исиут – бизидеш...


ЛямцIла манзил

Хъуммартидая: алжана нешла кьяшмауб саби. Хъатлаб хайгина баралра, нешла чебла ахъес хIейрар.   (бехIбихьуд гьалабси номерлизиб)   — Неш, хIура ила рузахъес рархьибси ахIенрив? — Агь, хIябилра ребкIесцад хIейгули рякьунра. Школа таманхIебиахъес багьандан, ца класслизир...