«Кадизахъурти кьяйдурти лерти сари»
«Кадизахъурти кьяйдурти лерти сари»

КъантIти баянти: Абакаров Дауд ГIяхIмадханович акIубси сай Дахадаевла районна, Кубачила шилизив, I967 ибил дуслизив. Школа таманбарили гIергъи, художественное училищелизиб мургьи-арцла устала санигIят касиб.
ГIур университетлизиб экономистла ва юристла санигIятуначил вегIиуб. Пачалихъла къуллукъличив, таможнялизив, Росриестрлизив узули калун. Хъайчикайибси сай, кIел уршира, рурсира абилкьули сай. БусягIятла замана гIяхIбаркьла «Инсан» фондла исполнительный директорли узули сай.
- Дауд ГIяхIмадханович, секьяйда бехIбихьибсири фондлизиб хIела бузери?
- Бурасли, ну иш хIянчиличи динна Идарали живарибсири. Чумал дус узули калунра, амма цалра бархIи иша вакIниличи пашманхIейубра. СенкIун, ишгъуна хIянчила мурад - адамтас кумекбарни, илдала масъулти арзес имканбикIни. Кумек гIеббаахъибхIели, илдала разидеш барх бутIес вирни - ил халаси талихIлизи халбирулра.
- ХIела дебали жавабкардешчебси хIянчи саби, илизир сегъунти къияндешуни алкIули дирара?
- ГIе, хIянчи гьамадси ахIен, ил хасси саби, сенкIун ил адамтачил, илдала зугIлумачил бархбасунхIели. Гьарил дугьаизурсиличи лехIяхъес, илдала масъала арзес чевкъухIели, нушачикIун декIар-декIарти адамти башути саби. Нушаб дигахъира гьарил дугьаизурсилис кумекбирес.
- Бурули бирар: гIяхIдеш бирни ва кумекла някъ гьабалтни дагъистанлантала хIилизиб лебси саби или. Ил бархьсили уббулхъулив, хIела пикрили?
- Гьайгьайрагу, ил бархьси саби, гIяхIти адамти нушала сеналра бахъал саби, мурталра кумекбарес хIядуртира бирар. Илди я багьнала дурхъадешличи, я къияндешуначи хIерхIеили, чула шайзибад садакьабарес или пикрибарибси, гIямрулизиб бетурхахъу. Илдани балуси саби кумекбирусила баракатла ризкьи имцIабирни. Ил нуни дила хъалибаргла гIибратличиблира балуси саби. Ну дурхIяхIели, шагьарлизибси дахъал хъулрачилси юртлизир уржили хIердирути 40 хъалибарг лертири. Школализивад вакIибхIели, дила бегIти хъулиб хIебиалри, кьутIдяхъили чидил квартирализи ухIнавхъаслира, гьарил хьунул адамли ну хурегли вахи, хIеруди бирусири. Тяп илкьяйдали уржили хIербирутири халатира, цаличи ца шадиб баши, разидешпашмандеш барх буртIи, унрубас мурталра унза гьаргли дири. Илди сахаватчебтири ва секIал ахIерхIебирутири, цала секIал биалри, лебтасалра буртIусири. Дигили ва ванадешли ламбикIутири.
- Бузерилизиб бегIлара дебали хIечи асарбарибси анцIбукь сегъунари?
- Нушачи ца хьунул адам дугьаризур, уршилис коляска асахъес или. Сунела асес ахъри аги ил 200-300 азирличи кабилзуси саби. Илала урши леври 25 дус виубси, хIешуси, ДЦП-ли зягIипси. Нуша илдала хъули дакIибхIели, ну мурул адам виасра, биса дурадикиб. Илди биштIаси хъулиб хIербирулри, вазес баня аги, нешли ил халавибси дурхIя тIаслизи катурли ицулри. Ил риштIаси хьунул адамли, ил ахъуцили вихулри. Сарира хIянчила дурарухъес хIерирули, ца ил уршила пенсияличибли хIербирулри. Мурулли виштIаси илгъунали акIубхIели, илди бархьбатурлири. Ил шери рякьи гIергъи, чIянкIли виштIаси акIахъес хIерти 9 баз талихIчерли кали рурги, гIур биалли 25 дус илдигъунти гIямру. Нушани илис коляска тIалаббарира, инвалидунас хасбарибси, вашхIешуси адамла къакъла чIалалис гьамадли биахъеси журала. Илала разидешла ахир аги. Нуни илцадра къиянти шуртIразиб хIербирути чебаибти ахIенри. БусягIятра илди нушала хIерудилиуб бихIулра.
- ХIушала хIянчила гIуррара сегъунти шалуби лера?
- Мисаллис, илдигъунти къиянти гIямрула шуртIрала бегIти «хIунтIена» зонализи кабурхути саби. Илкьяйдали мурул агарти, цунни хIербирути, бахъал дурхIначилти, зягIипдеш лебти. ГIур «хьанцIа» зона - къияндеш хIясибли. Хъулрачил кумекбарес гIягIнити, хъулри цIали дигубти, дурхъаси операцияличи хъарти. Илдигъунтас нушани арц дурчути сари. Стройматериалти дургIели, яра матъал гили кумекбирути адамтира леб. Шимазибтас илабти шантанира кумекбирули бирар. «Шиниша» зонализибти цагьачам къияндикили дугьабизурти бирар, заманала къияндешуначи бяхIягибти. «Ну кьайгим» бикIуси программа хIясиблира дузулра. Илизиб кумекбарес дигутани ца яра чумал хъалибарг декIардирути сари ва илдачила къайгъи дакIубируси саби.
- ХIушачи кумекличи или дугьабизурли, диргIядиргес кьасбирути бирару?
- Илдигъунтира рах-магли къаршибиркули бирар. Чумал илдигъунти анцIбукь детаур. Ца хьунул адам дугьаризур кумек хIяжатли саби или. Илала пенсияличирси нешра кIел гIулухъа дурхIяра лебри. Нушани илис ургабси алапаличилси хIянчи баргира. Ил кьабулхIерикиб, ну хIушачи хIянчи баргес ахIенра ракIибси или. Гьарли-марли кумек хIяжатси илкьяйда викIару гьатIи? Илала хъулибкIун хIерудиличи хъарти зягIипти аги, ва нешли сари хIянчилархIели дурхIначи хIеруди барес рирулри. ЦархIилра анцIбукь. Чула агри чебаахъес багьандан, урхIла сегъунтилра шуртри агарти хъулри чедаахъибтира биуб. ГIуррара ца ракIиб цунси сарра, биштIати леб, кумекбарес мурул агара или. Нушала инспекторти лебти саби гьар секIал ахтардидирути. Илдани ахтарди дураберкIибхIели, илдала къяна цIахбиубсири. Амма илдигъунти адамти камти саби. Нушачи чула арц хъардирутаскIун дигути саби илди гьарли-марли мискинтачи ва арцличи хIяжатдеш лебтачи даили. Нушани руководствола гьалаб жавабкардеш дихIути ва хIясилти кайути сари.
- ХIушачи дугьабизуртас хIушани кумекбарес хIедиубти адамти бирару?
- Нушани гьарил дугьаизурсилис кумек гIеббаахъес къайгъибирусигу. Амма цацабехIтас гьанбиркули саби нушаб хIукуматли кумекбируси саби ва нушала ахирагарти арц лерти сари или. Юх, илкьяйда ахIен. ХIукуматли нушаб селра лугуси ахIен. Арц декIардирути гIядатла адамтани ва бизнесментани сари, илдира харжани хIясибли. Дурхъаси операциялис, цIали дигубти хъулрала бегIтас ва цархIилти анцIбукьунас нушани арц гIягIниси кьадарла сари дурчути. Гьачам хьунул адам дугьаризурхIели, нушани илис арц дучира. Камси заманала бухIнаб илала тухумти бакIили, бяхIесван кабизур, нушала жинс цIахбарилра хIушани или. Нуша ахIенригу чучи дякьунти , сари сарри нушачи кумекбарахъес дугьаризурси. Илцадра уркIи изалли, чули сен гIерхIеруциба гьатIи ил? БакIили, чула чумал милионна чебла лебну кумекбарая бикIутира бирар. Ца къияндикибси мурул адам дугьаизурхIели, илис арц дучили дедибтири. Ил кIинайсра вакIили, гIурра арц тIалабдариб. ИлхIели илис сунени белкIунси гIярза чебаахъибсири. ЦархIил анцIбукь, рурси зягIипли, операция хIяжатли ца мурул адам дугьаизур. Нуни илизи аргъахъира, зягIипсила видео касили, чебаахъес гIягIнили биъниличила. Ил кьабулхIейкиб, дила юлдашуни набчибад гьарахъбиркур или. Сен илди юлдашунани харжани чучи чекасили кумекхIебируси гьатIи, фондлизи дугьаизурли хIейгалли? Илдигъунтира суалти алкIули сари. Адамти декIар-декIарти бирули саби. Илдигъунтазибад нушаб урехи хIебиахъес багьандан, нушала кадизахъурти тяхIяр-кьяйда лерти сари. Кумек хIяжатли вакIибсини, гIярза белкIес гIягIниси саби. Ил сай нушачи дугьаизнила вягIда саби.
- ХIушала сагати проектуначила се бурида?
- Фондла хIерудилиур дурхIни -къабулдантачилти (бабочки) дахъал хъалибаргуни лер. Илдас хасбарибси поликлиника хIяжатти ваяхI асили,бузесаили саби. ЧIянкIли илабси поликлиника багьалис саби, сенкIун специалистунира гIягIниахълумира хасти сархIели. Фондла хIерудилиубтасцун саби матъал дурабуркIуси. Гьалаб нушачи дугьабилзути ДЦП-ли зягIипти Дагъистанна дура бархьиутири. Гьанна илдасра хасси отделение абхьили саби. Ил диагнозла бегIтани гьарил занятие, массаж ва цархIилти арадешлис хIяжатти секIал пайдаладирес бирар, спортзалра бассейнра бархли. Ил тамай балкьаурли бирар дуцIрумлизиб. Гьайгьайрагу, цацабехIти нуша гIердурцути бизнесментала бусягIятла замана къияндешуни акIубли дургар, амма нуша дирхулра сахаватти адамти мурталра бахъал биъниличи. Илала дурабадра, имцIати кумек гIеббиахъути гIядатла адамти саби 50 -100 къуруш хIясибли арц дурхьути. Мисаллис, нуни ца адам валас, гьар савли 50 къуруш садакьалис бедили, бархIи бехIбирхьуси. Илдигъунти камли хIебургар. Ну дебали разилира, динна Идарала бекIдешлиур дузути нушачи, адамтани бирхауди бирхьниличи. Иличибли якьинбирули саби нуша бузерилизир бажардидиркни ва гьатIира дебали нушачила гIяхIси пикри акIахъес къайгъибирулра. ХIянчи сунела лутIи-хьулчи-лизибад балухIели гьамадли саби.
- Жагьилтачи дугьаизурли сегъуна насихIят бурида?
- Нура дудеш ва хала дудеш сайливан, бегI гьалабси яргализиб, бурес дигулра, бегIлара дурхъати нушала гIядатуни хъумхIертахъес. Илди сари бегIтачи диги, хIурмат, уркIецIи. Дила дурхIни нуни вайси асарлизи хIебикахъес мяхIкамбирутири, тяп дила бегIтани нуша кьяйда. БегIтани нушаб гIяхIси бяркъ гиб. Ну диннизи 30 дусличи гъамлири вакIибси, АльхIямдулиЛлагь, дила гIямрулизиб дебали гIяхIти адамти къаршибикиб. Ил сабри дила дурхIни-гIулухъаби бяркъличи биркахъуси замана, ва иличибли гIяхIлашал дебали халаси асарбариб. Халал урши ГIяхмад някъла устадеш лерси адам сай. Илини дила неш зягIиприкибхIели, лерилра сунечи чекасили, хIерудиличил ва къайгъиличил гIерруцибсири. КIиэсил урши ГIямар биалли, багьудила отделлизив ва илкьяйдали имамлира узули сай. РиштIал рурсира отличноли ручIули, нуша разидирули сари. Бурес дигулра, хIярамсилизирад гьарахъли дуэная. Цаличи ца дигиличил ва хIурматличил диреная, мяхIкамли диреная ва гъамти-алавти мяхIкамбиреная. Лебтасалра арадешра булгулра.
НАИДА ГЪУРУЕВА