Машгьурти динна гIялимти
Машгьурти динна гIялимти
Алп Арслан
Манзикертла мякьлабси дяви
Алп Арсланни бекIдеш дирухIели Арменияла ва Грузияла мер-муса дуцибтири, ил анцIбукьли Византияла шайчибад
Гьижрала 463 ибил дуслизиб Византияла пача Роман 4 –ибил Диогенни халаси гIяскар бучили сельджукуначи къаршили дуравхъун. ГIяскар декIар-декIарти халкьаназибад учибикилри: грузинти, славянти, туркуни ва европаланти.Тарихчибани бурни хIясибли, ил бегIлара халаси гIяскар сабри, илгъуна гьалаб Византияла цалра пачани учибяхъибси ахIенри. ЦацабехIтани илдала лугIи 200 азир лебри или бурибтири, цархIилтани гьатIира халаси лугIи бурулри. Якьинси бургъантала лугIи балуси аги.
Алп Арсланни иличила багьурли илдачи къаршили дураухъун. Илала гIяскар 15 азирлацун сабри, илдала байхъала византиялантала гьаркьяти гIяскуртачилси дергълизиб чедибикиб. Сунечи къаршили дурабухъунси сецад халаси гIяскар сабил багьурли, Арслан илдачил даршуси вягIда бигьес вализур. Амма Византияла пачали сельджукунала пачалихъ тIутIубарес пикрибарилри. ИлхIели Арслан дергълич хIядурикIес вехIихьиб. Илини машгьурси гIялим Абу Наср МухIаммад бин ГIябдульмалик аль-ХIанафини насихIят буриб: «ХIу Аллагьла ﷻ дин чебяхIбарес ургъусири, хIебиалли Аллагьли ﷻ хIед кумекбиру. Ну вирхулра хIед ил чебяхIси чедибдеш сархес кьадарбирниличи. ЖумягI бархIи мижитлабти имамти булгухIели, дявлизи дуравхъен. Гьайгьайрагу, илди хIуша гьанни булгули, Аалагьла ﷻ гьунчибтас чедибдеш бедахъес Аллагьлизи ﷻ тиладибикIар». Алп Арсланни илкьяйдали бариб.
КIелра гIяскар Манзикертла мякьлар къаршидикиб. Гьижрала 463 ибил дусла зуль-кьаадала 26 личиб, жIумягI бархIи султIан гIяскарла гьалав цIуба палтарличил гьалаизур, иличибли сай бебкIаличи хIядурли виъни ва цIуба палтар илис капанни детарни чебиахъули. ГIур ил гIяскарличи дугьаизурли викIар: «ИшбархIи нушачи хIерси яра чедибдеш, яра шагьидла бебкIа саби. Нуша-ургав агара султIан ва илала арилизибти, ну хIушазивад ца сайра ва хIушачил варх дергълизи аркьулра шагьидла бебкIаличи яра чедибдешличи вирхули. ХIуша акьулира, арукьес дигуси арукьаб, калес дигуси калаб…» Амма илала бургъанти урехиагарли, цабиубли ил чина укьялра букьес хIядурли биъни багьахъур.
Дергълис гьалав султIан урчиличивад кацIили, вяхIудиикили, суждализив Аллагьлизи ﷻ улгесииб, бусурмантас чедибдеш бедахъес. ГIур урчиличи мурдайили, гьужум бехIбихьиб. Илини иргъулри илцад цIакьси гIяскарличи къаршили вахъхIи ургъес хIейрни. Ил пачала лагерьлизи ваэс кьасбариб, гIяскар вегIбекI агарли батурли, чедибдеш сархниличи илала умут лебри. Урчала мурднани гьужум дураберкIиб, урги кьяйда хъярхъли илдани византиялантала гьаларти къяяни тIутIударили, пачала лагерьличи баиб. Илала къараулчиби кабушили, сай ясируциб. ГIур кавшибси ца ургъанна бекIличи пачала кьапIа баршили, гъуцличи атIун, византиялантас чула император кавшибси или гьанбикахъес. Тяп илкьяйдали бетра бетаур. ГIяскарлизиб гъузгъалдидеш акIуб, цацабехIти бебшиб, цархIилти ясирбуциб, илди-ургаб машгьурти дявила гьавкьянабира бархли.
Византияла пача Алп Арсланничи кибхIели, илини хьарбаиб:
- ХIела мерличив хIугъуна виалри селичи хIерли виради?
- БегIлара вайсиличи.
- ХIед нуни се бирис или гьанбиркули?
- ХIяблизибад ца: яра хIуни ну каршура, яра шагьуртазивад адамтази чеахъес къунзирура, яра, илкьяйда биэс хIебиралра, дихьа гасли ваткайура.
Алп Арсланни хIябэсил декIарбарили, дихьалис ил ваткаиб. Дихьала кьадар сабри миллион байхъала мургьила динар. Илкьяйдали илала пачалихъла лебилра ясиртира баткаибтири. Илдигъунти вягIдуртачил пача азадватурсири. Амма ил агархIели, пачали викIиб Михаил 7 - ибил, илини хIукумат Диогеннис бедес кьас аги. ИлхIели сагали викIибсила ва Диогенна бархкьяби-ургар къалмакъар детаур. Михаил уцили, сукъурвариб ва монастырьлизи вархьиб. Илав ил вахъхIи агарли вебкIиб.
Манзикенртлизиб сархибси чедибдеш бусурмантас дебали мягIничебсири.
Иличибли илдас Малая Азиялизи гьуни гьаргбиуб. Илаб бахъхIи агарли Рум пачалихъ акIуб. Румла султIанатла бекIли ветаур Алп Арсланна узикьар Сулайбан.
Гьижрала 465 ибил дуслизив Арслан Средняя Азиялизи архIяличи дуравхъун. Ил Амударья хIеркIла итил шайчи викибхIели, иличи Юсуф аль-Хаварезми бикIуси ца пунтчи киб диван барахъес. Ил кавшахъес султIай хIукму дурасибхIели, илис децIагести гъайли угьес вехIихьиб. Вигьунси ил султIай ваткаахъес хъарбариб ва иличи лишанасили урги батаиб. Арслан устадешчевси ургъан виалра, иш гьакIлис илала урги лишаннизи чехIегиб. Пунтчини биалли палтарлизи уббихьибси ханжал дурасили, султIаннис хъурсбариб. Къаравашунани ил итмадан кавшиб. Вяхъибси султIай сунечи вазир Низам аль-Мульк живарили, васият белкIахъун, ва сунела хIянчи даимбируси букьурли урши Маликшах вариб. Ил сягIятлизив ил вебкIиб, гьижрала 465 ибил дуслизив, 40 дусла гIямруличив.
УркIецIибараб Аллагьли ﷻ бусурмантала вегIбекIАлп Арсланничи. Амин!