бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Багалатили диахъес кумекбараб

Багалатили диахъес кумекбараб

Имам БяхIяммаев БяхIямма МуртазгIялиевич акIубси сай Ахъушала районна МухIела шилизив, 1947 ибил дуслизив. ГIярмияла къяяназиб къуллукъбарили чарухъи гIергъи, дахъал дусмазив комбинатлизив узули калун. ЖагьхIейчивад халаси иштяхI бирусири ислам динна гIилму дяркъес. ИтхIели шилизиб чумал динна гIялим лебтири ва имцIаливан илдачи вашули гIилму дяркъуртири. Илкьяйдали цархIилти шимазибти гIялимтачира вашули калун.

1998 ибил дуслизиб шила шантани илизи тиладибарибсири имамла къуллукъуни дурадуркIахъес, илини жамигIятла амру хIебарес хIейуб ва ил гьамадли ахIенси хIянчи сунечи чеасиб. Шилизиб 1500-цад хозяйство лерти сари ва имамличи хъарти къуллукъуни камти ахIен. ИтхIейчивад МухIела шила имамли узули, дахъал жамигIятлис багалати хIянчи дарибти сари. Гъайла къантIа лерилра жамигIятла масъулти ирзули гIямру харждирули сай. Къияндешлизи бикибти адамти даршубарили, маслигIятбарес, чуйнара шила дура, цархIилти республикабази ва шагьуртази ваэс чебуркъубсири.

Гьар бархIи БяхIяммачи суалтачил дугьабилзути камхIебирар. Имам сайливан ил шантачи гьаввакIили, илдала изу-зугIяла арзес кумекбарес сунела чеблализи халбирули вирар. ЖамигIятли динна багьуди кайсниличи халаси пикри бяхIчииу. Республикализиб дурабулхъуси «Ас-салам» газетала даража ахъли кьиматлабиру, ва бузерилизиб сунела кумекчи сабливан чебиу, суненира кайсу ва гьариллизи ил къулбасбарахъес жиикIули сай. Дигеси саби, шила азбуртазиб ва гумайлизиб «Ас-салам» газета бучIути адамти чебиъни, бурули сай имамли. Газета къулбасбарес имканти агартас илини сунела харжаначибли къулбасбарили, биахъу. Ил багьандан шанти илис баркалла бикIули саби. Дахъал дусмазиб газета къулбасбирнилизиб, ил шантачи биахънилизиб дурабуркIуси жигарла хIянчи ва умуси ислам дин тIинтIбирнилизи халаси пай кабирхьни багьандан, Ахъушала районнизивси «Ас-салам» газетала хIянчизар МяхIмуд Рабадановли редакцияла шайзибад БяхIямма БяхIяммаевлис Баркаллала кагъар бедиб. Иличил дарх лебил редакцияла хIянчизартала шайзирад БяхIямма МуртазгIялиевичлис арадеш, гIеркъати гIямру ва илала гьамадли ахIенси, амма дебали кьиматчебси ва багаласи хIянчилизир кункдешуни далгун.

БяхIямма БяхIяммаевли акьуси замана мирхъи адилкьуси сай. Варъа дахъал излумас дарман саби, иличила Кьуръайзиб сура леб. Илала дурабадра жагьилти жибирули сай акьули хIебуахъес ва спортлизи ихъахъес, халатала хIурматбирахъес, сенахIенну бусурмантала жамигIятлизиб илкьяйдали биэс гIягIнилихIели. Иличила Идбагла ﷺ дугьби лер Шуайбли нушачи даахъибти: «Нушазивад ахIен биштIатачи уркIецIи хIебируси ва даража хIясибли, халатала хIурмат хIебируси».

Имамли пикри бяхIчииули сай нигетличи ва багьудлуми кайсниличи. СенахIенну хIядислизиб бурили саби мягIна: «Марлира, баркьудлуми нигет хIясибли сари кьабулдирути, ва гьариллис шабагъатра ил хIясибли бедлугуси саби».

Адамли сунела гьар бархIила гIямрулизир дурадуркIути секIал, нигет хIясибли гIибадатличи шурдалтули сай. Гьарилти бирути ахIен мижитлизи башес, тIягIят бирес ва гIилму руркъес, я гьарилтани балуси ахIен сунела хIянчиличиб гIядатла бузери дурабуркIухIели, гIибадатлисгъуна шабагъат касес бирниличила. Мисаллис, адам усули виалли, бамсриахъили, Аллагьла ﷻ разидеш сархес багьандан, тIягIят барес яра се-биалра гIяхIси барес кьасличил нигетличил, илала гьанкI гIибадатлизи халбируси саби ва кири сархуси сай. Адам гьар бархIи асубируси тяхIярли яшавбарес ва сунела хъалибарг бахес сунела хIянчиличи вашухIели, илра гIибадатлизи халбируси саби.

Эгер бусурмай динна багьуди кайсули виалли, адамтас багалавиэс пикрили, илинира шабагъат кайсу. Базарличивси вачрукьянира балли, умуси нигетличил, адамтас далдикибти палтар дирцули кумекбиралли, илисра ужра бирар. Пачалихъла хIянчизар, суненира бархьдешличил сунечи хъарти дирули, дугьабилзути адамтала хIяжатуни дартарахъуси, илкьяйдали шабагъатлавируси сай. Ил тяхIярли, лерилра адамла баркьудлуми, бузери, дугьби, гьарил санигIят Аллагьлис ﷻ дигутили детарути сари лайикьси нигет баралли.

Имамли хасси пикри бяхIчииули сай динна ва светский журала багьудлумачира. БегIтази насихIят бурули сай дурхIнала белчIудиличи халаси пикри бяхIчииахъес, мугIяллимтачи ва дурсрачи диги адилкьахъес. Дурхъаси Кьуръайзир камти ахIен аятуни, багьудила даражаличила ва ил кайсутачила. Идбагла ﷺ хIядисуназибра халаси пикри бяхIчииули саби багьудлуми кайсниличи. Ишаб гьанбушес дигулра Идбагличи ﷺ бегI гьалаб бархьибси аятличи: «УчIен!» иличибли чебиахъули саби диннизиб багьудила ахъси даража.

ХIядислизиб илкьяйдали бурили саби: «Багьуди – ил исламла рухI, жан ва динна къакъбяхъ саби». Исламла тарихлизиб мижитуназир мадрасаби ибхьутири, чузирра динна багьудицун ахIенну, светский журала гIилмура руркъути. Дахъалгъунти мадрасаби гIур университетуни детауртири.

Бусурмантала вегIбекIунани гIилмула центрти ибхьутири, чузибра гIялимтани чула багьудлуми чедицIахъили, цала цали устадеш гIерасес бирути. Исламла тарихлизиб гьачамалра гIилмула ва динна ургаб балхIебикибдеш хIебири. Бусурмантани гIяламла дунъя ЧевяхIси Кьудратла ВегIла жузлизи халбируси саби, сунела кумекличибли нуша жидирути Сунечила багьудлуми кайсахъес.

Илала дурабадра Кьуръайзир дахъал аятуни лер гIилму дяркъяхъес ва багьудлуми кайсахъес, пикрибикIахъес адамти жибирути. Багьудлумачила Идбагла ﷺ хIядисуни гьандушес вирар: «Вирхуси адам гIяхIдешли велкъес хIейрар, Алжанализи ваайчи». «ГIяхIдешла» мягIна ишаб багьудлуми кайсниличила саби. ЦархIиллизиб бурили саби: «Багьудлумачи гъира гьарил бусурман адамличи чебси саби» (Бухари).

Ил шайчибти бусурман гIялимтала баркьудлумани математика, астрономия, география, философия, медицина, искусство, архитектура ва цархIилтира гIилмула шалуби гьаладяхI ардукибтири. Иличи хIерхIеили, ишбархIи бахъли пикрилизи кайсули ахIен итхIели ислам динни жамигIятла гIямрулизиб кабихьибси пай.

Бусурмантани Испаниялизир бекIдеш дирухIели, гьарил давлачебси Европализибси хъалибаргли чула дурхIни ила бяркъ ва багьуди касахъес бархьес пикрибикIутири. СенахIенну илар лерилра гIилму руркъухIели ва гьар шайчибси бяркъ бедлугухIели.

Бусурман гIялимтала бегIлара дахъал сархибдешуни медицинализир чедаэс вирар. ГIярабунала халифатлизир сарри бегI гьалар цаибти больницаби ва госпитальти тIашдатурти, медицинала институтуни акIахъубти. Аббасидунала пачалихълизиб бегI гьалаб Ибну Фазлули кагъар бируси фабрика тIашбатурсири. Европализиб бегI гьалаб дакIубиубси кагъарлис Дамасскла бергурси кагъар бикIусири, сабира урбешлизибад барибси.

«Алгебра» ибси дев бетаурси саби Персияла пагьмучевси математик МухIяммад ибну Муса аль-Хорезмила (780 - 850 дусми) - «Аль-китаб аль-мухтасар фи хIисаб аль-джабр валь-мукьабала» (Книга о восполнении и противопоставлении) бикIуси жузла улизибад. «Аль-джабр» - гIяраб мезличибад шурбаталли, бархбас, бархбяхъни, цалабяхъни ибси саби.

Аль-Хорезми улизибад биалли, математикализибси термин «алгоритм» бетаурси саби. Ил тарихлизив бегIлара машгьурси математиклизи халируси сай. Илдигъунти мисалти бусурмантала тарихлизирад дахъал гьандушес вирар. ХIязлис ахIенгу нушала МяхIяммад Идбагли ﷺ ислам дин кабизахъурхIейчибад, диннизир бегIлара мягIничертази багьудира бяркъра халдирути. Ил мягIнала хIядисунира гьандушес вирар: «Багьудичевси гIялимла даража ахъси саби гIямру тамандиайчи гIибадат бирусиличив», «Багьудлуми кайсес умцIеная, Китайлизи даэс гIягIнибикаллира». Илдала мягIна саби адамли мурталра диннара светский журалара багьудлуми кайсес чебси биъни.

Кумекбараб ЧевяхIси Аллагьли ﷻ нушаб азгъиндешлизирад гьарахъдарили, пайдалати ва адамтас багалатили диэсти багьудлуми кайсахъес. Амин!

МяхIмуд Рабаданов

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 д.) №6.


ХIял-тIабигIятли сай жагаируси

Гьалабван гIямрулизибадси ца ишгъуна анцIбукь хIясиббарира. Ца кинолизибадси бутIа чебиахъулри. Хьунул адамли беркала бируси мерличирти лерил секIал зянкъдикIахъулри, тIалхIяна дялчулри ва ахъли чIяррикIули, сунела белкIунси макьала чарбарахъес гъайрикIулри. Ил паргъатрарес бирули ахIенри илаб...


МухIяммад Идбагла ﷺ суннатуни сегъунти сари?

ХIядислизиб бурули саби: «Чили мицIирбаралра дила сегъуна-биалра суннат, илини шабагъат кайсу, сабира ЧевяхIсила гьунчиб алхунти даршал адамлис бедлугусигъуна».   Ишар нушани цацадехIти суннатуни хIушаб гьаладирхьехIе, сарира гьар бархIи дирес гьамадти.  ЖамигIятла дехIибайчи...


Давла бурчан

Дубурла гьарахъси шилизи башуси дахъал кьячIикIуначилси гьунчиб дугила кьанси замана машина бикуси Мухтар ускаири, ва сунела бархкьябачил бехIемцIлизи викилри. Кункси машиналичибти шел адамлизибадли хIябал алхири, кIел декIли дяхъурбази бикили, аргъала деткахъилри.   ШаладиркухIели вачарличи...


Динна гIилмула кьани гьаргбарибси

Дагъистайзибси ислам динна тарих дебали давлачебси саби. Нушала динна гIялимти гьар-чинабалра машгьурти ва хIурматла адамти саби. Илдани сабри халкьлис бегIлара къиняси замана пачалихъли бархьбатурхIелира уркIбази берцудила иман минабируси. Лавашала районна Кьакьамахьила шира ил шайчиб дебали...


Сегъунти дирара бунагьуни

Бунагьуни агарти идбагуницун саби бирути, адамти биалли бунагькарти саби. Адамла гIямрулизир дигу-хIейгули кадиркути дахъал бунагьуни дирули сари, амма Аллагьла ﷻ уркIецIиличи дирхули, илдала черкад тавбара дарили илдачи гIур чархIедулхъес кьасбарес чебиркур.   ХIулбала бунагьуни УрхIла...