Садакьала кьадриличила
Садакьала кьадриличила

Гьачам ГIяйшатли сунес къараваш асиб. ИлхIели ЖабрагIил малаик Идбагличи ﷺ кацIиб, ва къараваш рурси жагьаннабла агьлулизирад риъни сабабли, дугIаахъес буриб. ГIяйшатли ил рурси ца чумиздаг бедили рархьиб. Гьунчиб илини байхъала чумиздаг беркун, беркес ралкьхIеурси бутIа садакьа тиладибарибсилисра бедиб. ЖабрагIил малаик Расулюллагьличи ﷺ сагадан вакIиб: «Ил къараваш чаррара: чумиздагла байхъала садакьалис бедни багьандан, ил Алжанала агьлула лугIилизи карурхар». ХIядис: «Чумиздагла байхъайчилра жагьаннабличивад тяйдивии». Ашкарси саби, садакьа адамла жагати баркьудлумазибад биъни: шинни цIаван садакьали Аллагьла ﷻ гьими билшахъу, бунагь чебарку ва бунагьуни ицу.
Садакьа саби бархьдеш кабизахъни, бархьси хIукму дурасни, гьимбукIибти даршубарни, адам мурдаватни, мурдайахъес кумекбарни, ишхIелла манзил машиналичи катнира, гьайгьай, садакьа саби), илала ваяхI кадихьес яра хъули детаахъес икьалавиъни, гIяхIси гъай бурни, дехIибайчи аркьухIели гьар ганз. ХIядисуни хIясибли, садакьа саблин лукIа гьунчиб адамтас диргалабулхъуси секIал (къаркъа, занзи, урцул ва цархIилра) убасни, гIяхI барахъес цархIиллис кумекбарни (амма вай барахъес гьирварни, гIеббурни, арукни, кумекбарни ва цархIил, декIси бунагь саби).
Садакьа лукIа Аллагь ﷻ чевяхIварнилис, хIяжлис, дуббуцарлис, адам хIяриирхьухIели бутIакьяндеш дарнилис, вебкIибсила бегIти лайхIебакIили, илдачил бархбас калахънилис, илдачил марайдеш буртIнилис, илаб гIяхIси гъай, балга бирнилис. ГIемч бушибхIели «АлхIямду лиллагь» ибсилизи «ЯрхIямукаллагь» (Аллагьла ﷻ уркIецIи) или жаваб беднилис, салам бедибсилис ва цархIилра.
«Аллагь ﷻ багьандан «или барибти илдас кири, ужра гIеббиур, илдала цацадехIти «Бисмиллагьличилра» дехIдирхьур. ХIядис хIясибли, дехIибала дарнилисра садакьа лукIа, сенкIун илди дарнилизир кьаркьа чумал биркIай бутIакьяндеш диру. Дех чебихьес, убасес яра хъули бетаахъес кумекбарни някъбала ва кьяшмала садакьа саби.
Адамла лезмила, мухIлила, уркIила садакьа саби гIяхIси гъай, бархьси гьунчи кайзахъес насихIят, исламла багьудлуми тIинтIдирни ва цархIилтира. Садакьа саби: сунела хъалибарг абикьес харжани, гьарил гIяхIси баркьуди, цархIиллис зарал хIебарни, хIяжатихIиб някъли кумекбарни (гIяхIси баркьудилизиб), ypxIла бадирализи шин кертIни, узис пишвяхъни ва цархIилра. Садакьа – хIячми Алжанализирси, къялуби ванзаличирси галгагъуна саби. Сахаватдешличил илди кьялуби дуцес дикибси Алжанализи аркьян.
Садакьала жураби
Садакьа бирар кIел журала: лебдешла (мас-давлала), гъайла, гIяхIти баркьудлумала: а) Расулуллагьла ﷺ хIядисуни хIясибли, гъайла ва гIяхIти баркьудлумала садакьализи кадурхар – унралис, тухумлис, бусурмайс гIяхIбиубли дигни, улгни. ГIяхIси гъай (лебдешла имкан агара биаллира). ЦархIиллис вай бирнилизибад сай гIелумилзни.
Тухумла, бусурма агиличила багьес унза абхьни. Бусурмайс хIялалсилизиб кумекбарни. Адам зулмулизивад верцахъни. Адам гIяхIсиличи гьирвирни, гIяхIсилизив гIевурцни. Вайси барахъес къадагъабарни. Муруй хьунул шинни ралхни. Мурул-хьунул бархбикни («Я Расулуллагь, марлира, нушазибад цали сунела кьас бетерхахънилис кири бирару?
Идбагли ﷺ иб: «Ил кьас хIярамси тяхIярли бетерхахъни бунагьлизи буйгIулрав? Амма ил ихтиярла тяхIярли, магьарла мурул-хьунуй бетерхахъурли биалли, илдас ужра (кири) бирар»). ХIядис: «Суннатла зухIя дехIиба кIел ракагIятра 360 садакьара цугдиркур». ХIядис: «Кайхьес гьалаб авна «ФатихIя» белчIалли, 4000 диргьамла садакьа барнигъуна саби» (диргьам- цIуб арцла 2,696 грамм). ЦIедешла галга убатни, хъалибарглис, дурхIнас савгъат хибни, бедни, бусурман узис пишвяхъни, салават бушни, тасбихI барни («СубхIяналлагь» викIни), тахIмид («АлхIямдулиллагь»), такбир («Аллагьу акбар» викIни), тагьлил («Ля илагьа илля ллагь») ва цархIилтира. б) лебдешличибадси садакьала чумал жура дирар:
1. Хъарси садакьа-закат (бедлуга дусли гьачам, гьижра хIясибли дус алавбиубхIели, нисабличи абикалли).
2. Хъарси садакьа – дуббуцарла сяхI (бедлуга дуббуцарла базла ахирлизиб, байрамла дехIибала дарайчи).
3. Чеасибси садакьа. Ил бедлугуси замана вегIли кабилзахъа. Амма чеасибси садакьа заманаличиб хIегалли, бунагьлизи виркур. Мисаллис, больницализивхIели чеасили, «ну аравиасли, унруби хIинкIличи жибирис», «урши гIярмиялизивад чарухъалли, мижитлис 10 000 къуруш дедлугас» ва цархIилра. Садакьа чеасирив - чеасла заманаличиб таманбара. Чеасибси садакьа хъарси бетарар.
4. Сай гIяхIъулали бируси садакьа. Ил бедес кабизахъурси замана агара, амма дурхъати дугихIерилизиб ва зумали бирни къулайли саби.
5. Сай гIяхIъулали бируси – «садакьатун джариятун» (кабухъунси садакьа, къябхIевдуси садакьа) бикIуси садакьа. Иличила баян циила гIергъи бирар. ХIядис: «Сайсусиличиб бедлугуси някъ ахъси бирар».
Чис бедлугуси садакьа?
Машгьурси гIялим ва устаз СягIид Афандини «Баракатла багьудлумала хазна» жузлизиб ишхIели садакьа чис бедалли къулайсил баянбариб: «Садакьа бедни гIяхIси саби нушани балутас ва нуша далутас, нушала кумекличи умутличил xIepтac, унрубас, гьарахълиб биалра тухумтас, мискинтас, цIуръабас. Бурули бирар, гIяхIсигъуна садакьа вегIла хъалибарглис – хьунуйс, дурхIнас барибси саби или...
Садакьа бедес асубирар гуми белшахъес, гьундури дарес, шин кес, мижитунас. ЦархIилти дугьбачил буралли, садакьа хIяжатси мерла бедни къулайси саби, илгъуна садакьалис имцIали халаси кири бирар. Амма нушала замана мадрасала бучIантачиб (мутагIялимтачиб) садакьа барес имцIали лайикъти агара, сенкIун гIялимтачи нушала жамигIятунала ишхIели халаси хIяжатдеш леб.
Садакьалис биуси кири верхIдаршнали имцIабирар. Илдигьунти бучIанти хIебиалли, гIялимти хIебирар. ГIялимти хIебиалли, жамигIят ва дин палакатдирес дехIдирхьур. Мадрасала бучIанти ва илдала мугIяллимтачиб кумекличи имцIали лайикьти нуни чилра варгес вирули ахIенра. Чули жамигIятлис пайда лебхни багьандан, дуббуцарла сяхIра илдас лайикьбиркули саби». Дурхъаси адамла илди духути пикруми гьарил адамли гIямрулизи детерхахъни дигеси саби. Шакдеш агарли, хаслира ишхIелла жамигIятла динна багьудлумачи хIяжатдеш имцIали саби.
Гьарил бусурмайчи, хIядис хIясибли, сириличивад хIябличи бикайчи багьудлумагIив умцIес хъарбарибси саби. Ил багьандан садакьалис исламла жуз дураънира ва тIинтIбарнира гуми белшниван, кьакьа къулайбарниван, шин кибниван, мижитлис арц дедниван дурхъаси ва халаси кирила баркьуди саби Аллагь ﷻ багьандан бируси.
Илгъуна садакьалис «Садакьатун жариятун» (кабухъунси, къяббердагарси садакьа) бикIар. ЖамигIятлис багаласи баркьудилис кири, ил жамигIятлис багалабирули лебалцадхIи (сай ахиратла хъули арякьунхIелира) кабухъунси xIepкIван чебашар. Исламла жуз дураибси бусурмайс кири кIиркабирар: ца – садакьа барнилис, ца – исламла багьудлуми тIинтIдарнилис.
ХIядис хIясибли, садакьа давлачевсилира сайсу: сунес хIяжатли биалли – бихIу, хIебиалли – цархIиллис бедлуга. Садакьа Идбагла ﷺ суннат биъни багьандан, ил лугухIели, давлачевси «Дила наб баари мас-давла леб, ну садакьаличи хъарси ахIенра» викIес асухIебирар. Садакьали адамла лебдеш камхIебиру (дунъяличиб яра ахиратлизиб гьатIира чебирцIахъу).
Мурт бируси садакьа?
БегIла гIяхIси садакьа гIягIниси мерлаб барибси саби. Илис кири дебали халаси бирар (мискиннис, гьункьялис, балагь чебакIибсилис ва цархIилра). Дурхъаси бетарар ГIярафала бархIи яра ГIяшурала бархIи барибси садакьа.
Бурули саби, ГIяшура бархIила садакьалис УхIуд дубураван халаси кири лукIуси саби или. ЖумягI дуги, жумягI бархIи барибси садакьалис (яра гьар гIяхIси баркьудилис) цархIил бархIиван ахIи, кири чуйна-сабил имцIабирар. Ражаб ва ШягIбан бузразиб барибси садакьалис ужра 70-нали имцIали бирар.
Мисаллис, илди бузразиб 10 къуруш садакьа баралли, кири лукIа 700 къуруш дедибхIелигъуна. Илди 10 къуруш илди бузрала жумягI бархIи дедалли, 700-ла кири гьатIира чуйна-сабил имцIабиру. Рамазан базлизиб барибси садакьалис (гIяхIдешлис) кири 70-700- нали имцIабирар или саби. Маккализибси Масжид-ул-ХIярамлизир дарибти цадехI дехIибала 100 000 дехIибалаван кьиматлати сари. Бурили саби, илаб мисаллис, ца доллар садакьалис беднилис 100 000 доллар дедибхIелигъуна кири бируси саби или.
ЦацабехIтани хIяжликьянабази долларти дархьили, ил имкан пайдалабаресра бирар. Амма вегIла мижитра садакьа бедлугнилашал хъумуртуси ахIен: илар дарибти дехIибалара 27-на дурхъати сари. ДигIянали барибси садакьа 70- нали дурхъаси саби.
Сегъуна саби бегIла гIяхIси садакьа?
Илис жаваб хIядисли лугули саби: «Сай тамай арахIели, лебдеш бучес къайгъилизивхIели ва арцличи сунела хIяжатдеш лебхIели барибси садакьа бегIлара гIяхIси саби». Садакьа бедлуга, балуй някъли се бирулил, алгъай някьли хIебагьесли. Диванна бархIи бекIличи чекабиуси берхIили бекIла мехIе руржахъухIели, садакьа бирнилизив сахаватси дяхIцIилиув вирар.
Чили садакьа барес асухIебирара?
Илис жаваб лугули саби СягIид Афандила чедиб гьанбушибси жузли: мура лебдешлизибад илала ихтияр агарли, хьунуй садакьа барес асухIебирар, нагагь баралли, кери муруйс бирар, бунагь биалли – сунес. Диванна бархIи Аллагьли ﷻ гьарилла хьунуйзи, илини мура лебдеш ва юрт секьяйда мяхIкамбарибал хьарбиу.
Хьунуй муруйзи хьархIебаили, камси садакьа барес рирар: зе, пирхикI, хамирдан. Амма хьуна сари-регIси алапа яра пенсия биалли, илини илдазибад муруйзи хьархIебаили, садакьа барнилис къадагъа агара (шаригIят хIясибли хьуна лебдеш, алапа, пенсия, илалацун таманси ихтиярлизиб кавлан). Дудеш вебкIили, цIуръабиубти дурхIнала ва сунела пай белгибарайчи, букьурла хIебутIибси маслизибад нешли сегъуналра садакьа барни хIярам саби.
Илгъуна нешлис къадагъаси ахIен сунела алапализибад, пенсиялизибад, хъучиб бакIибси сабухъ бицили бакIибси арцлизибад садакьа барес. Илис илкьяйда асухIебирар мурулла калунти палтар садакьалис дедес. Илдигъунти палтар яра дурхIни халабаайчи далта, яра илди дицили дикибти арц дурхIнала пайлизи кадирхьу. Илдигъунти цIуръабиубти дурхIнас бедибси садакьала сяхIлизирад нешра рукес асубирар, амма дазулизирад хIерухъи.
Садакьа биру хIялалси лебдешлизибад. Кьудси (дурхъаси) хIядис хIясибли, «хIярамси тяхIярли бучибси лебдешлизибад садакьа бедлугуси – палтарличирти няс сунела жихIличил умудирусигъуна сай» (Имам Аль-Гъазали «ВягIзабала мажмугI»). ВебкIибхIели сунес барибсиличиб вебкIайчи сунени барибси садакьа 100-на къулайли саби.
Хъарси, паризала закат хIегили барибси халаси садакьа (мисал, лебил шантас – чакарла, биринжла.) хIярамси саби. Ил анцIбукь паризала дехIибала урдатурли, гавлизи гIелайкили, суннатуна виркьнигъуна саби. Ил садакьала биринжли бахунси гIяргIяла гидгари бархли умуси, тамай хIялалси ахIен. ХIед садакьа барибу – хIуни чарагарли балга-дугIя бара.
РАМАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ