ЧИНАРА ДИЛА АБА?
(хабар-мар)
ГIямру бегIлара хъилизирси манзил нушачирад шалгIеррухъунси
рурси Аминатлис багъишлабирулра
ГIебшни ахирличи диркулри. Шагьарла дублабси юртла улкьайла удибси биштIаси анхъли сунела палтар чердалтулри: курегала, гIинцла, хъярла, гимиргьила, бягIлила галгуби тамай чIянкIлири: дургла кьада кIарала пяхIбиублихьар, бараван дилкьес дехIдихьибти дургбани вахбаршили лебалри. ЧIянкIли хIяриличи гIяйдиубти тIутIила кьялуби гьачамлис шинишли чедиулри. Диркьаличиб гьаман камхIебируси бяргIибси дягIли галгуби гьакIардирулри, уфдарибтиван кIари ардихулри.
БягIуси дивайчи диркьли карихьунси Аминат гIебшнила гингишуназибси анхъличи хIеррикIулри ва пикририкIулри: «Жан Аллагь, даим дунъяличиб кавлуси селра лебси вара. Галгубала кIари, цацадехI кьялуби, кьадуби, кьар дубкIули сари. Илдани чула гIямру атхIебличил цархIилтас дедлугутиван сари. НахIа дунъяличирти дила бурхIнира таманкадиубли сари: бахъхIиагарли, набт кадерхурхIели чирагъван, дила гIямрула чялра бигубли билшан. Кьудратла вегI, хIуни кункбара дила бебкIа, мяхIкамбара дила никIаби. Наб хIегибти гIмрула бурхIнира дила дурхIнас кьадардара, жан Аллагь…»
Хъули ургавси урши Мурад ацIиб. Камси замана чIукьакадиубти нешла чарх-бекIличи хIерикIули, кIайизур, гIур гъамиуб.
- Дила аба, хIу сен мурталра больницализи рашусири? Мурт аракарируда?
Аминат гьанагарси суайчи камсиван тамашариуб.
- Абас ват, гIур се бариша, изай больницализи чекарурцулра кьалли, - жаваб чарбариб илини, гъамиахъес дигули, уршиличибяхI берубси урцуйчи мешубикибси някъ гьабалтули.
Мурад гъамиуб ва нешличи кIапIикиб. Нешли яхIбирули симкь дурахIебикихъиб, амма илала хIулби нургъбазир кягIун.
- Нушала унра зизи ГIяйшатра больницализи кариркьули рирар. Ил гIур чаррулхъули рирар… Ил рашесра рирули сари…
- Дила ахIер, зизи ГIяйшатла изала декIарси саби…
- ХIела цIакьли вайсив?
- Вайси саби, абас ват, гIур се биру, цIакьли вайси саби.
- Дила учительница серикIил балулрив?
- Се рикIи?
- Шуркьла шин держахъа рикIи, илди сабабдирути сари. Канира гIяхIбирути сари.
- Баркалла биаб сунес, шуркьла шинра дужис, гъамли шилизирад хала аба ляркьуси сари, илизи шуркь кадухахъес тиладибирис.
- Жан гIямал, дила аба, наб хIу аракариубли дигулра. Наб хIу цIакьли ригахъури…
Нешли гIур селра хIеиб, балуй някъли гIянайубад явлукъ касиб ва ил хIулбачи гъамбариб.
Ил манзил унза сагали гьаргбиуб. Хъули Муртуз бикIуси вецIну хIябра дусла гIямрумла халал урши ацIиб. Нешличи хумарли хIулбира хIердарили, дивайчи гъамси уталичи кайиб.
Илала нешлизи Мурадлагъунти хIисаб-суал аги: гьар секIал далулри, иргъулри. Иргъулри, неш сагъхIебируси ажалла изайзир риъни; балулри, ил гIур арахIерирни, кьанни яра жявли илини саби бархьбалтни. Неш операцияличи аркухIели, дудешличил варх Муртузра левсири. Операция барибси тухтур дудешличил ихтилатикIухIели, иличи даибтири уркIилизи ургиван атIунти дугьби: «ГIяхIдеш агара… Кьандиублира… Нушани кумекбарес хIейрехIе… Чевверхи…»
Ил дигIяндеш Муртузлира, дудешливан чизилра хIебурили, сунела уркIилизиб хIербарибсири. Аммаки илхIейчивад, гьар дуги ухьала кайхьунхIели, велкьайчи висусири, гIур ЧевяхIси Аллагьлизи тиладиикIусири: «…ХIуни рерцахъагу, калахъенгу нушаб аба. УркIецIибарагу нушачи. ЦIуръамадирабагу... Нуни чейсулра черхIевхъахъи дехIибала дирес, Рабазан базличив дубурцес, жумягI бархIи мижитлизи вашес. Чейсулра нешлара дудешлара ибта вирес. Дурхъаси Аллагь, марубкIахъид нушала аба...»
Нешли халал уршиличибяхI някъ гьабатур ва илала дулай някъ цIацIабариб.
- Гьу, дила Муртуз, нуни дурибти тамандаририв?
- Дарира, неш, гьар секIал дарира, - илмадан бекIра ахъбурцули, жаваб чарбариб илини. Азбарра умубарира, шинра садухира, житала дурхIнира дахунра…
- Вай, хIу дила ват, гIяхIси барилри… Чинара хIушала рузи? ЧехIериулрагу ил гIяламат?
- Фатима дудешли тукейзи аррукиб, неш.
- Иргъулра: илала дигути дахъал лерти сари.
- ЦIуба гъезла бегI начи асахъес.. Гьанна кIиэсил бархIи дудешличирад ил черриркули ахIен, наб цIуба гъезла бегI, ит Аслималагъуна начи аса рикIули.
- Гьу, ил гIяхIси саби. Фатимала хъали итира начурбала хъалимачи бетаурли саби. Сепайда, рахъ риштIали лерал кьадин: сунес дигуси ахIи селра иргъули ахIен, се-биалра гIяхIбизуру яра урхIла чебаибу, черхIериркур. Я, Аллагь, ХIуни хIеррара ил дила гIяламат!
- Наб сагаси сумка кабухесара дудешли? – сунела челукьусиличила хьарбаиб Мурадли.
- Лебхис или буриб виалли, дудешли хъумхIерту, абас ват. Жан гIямал, дила Муртуз, шин садухагу, кьак беръубли сабину…
Сунечи дугьаризурмад, Муртуз нешла тилади таманбарес хъярхъикиб.
Камси заманалис хъулиб лехIдеш чебихьун. Нешла гьигьани сарри иргъути.
- Аба, хIед нуни улелъала мурабба лебхис. ХIебукаду? – хапли хьарбаиб Мурадли.
Нешли, дубхIехъили, кьабул-хIерикни иргъахъули, някъ гьакIбариб.
- ГIяйшат-адайли хибси дахни хIейгив?
- ХIейги, абас ват, селра хIейги.
- Дудеш викIар, хIед рукес гIягIнили саби. Мирхъила варъа сабухасли?
- Паргъатии, селра хIейги: шин ахIенси цархIил беркала кьакьарлизи гIебадбиркули саби.
Муртузли хибси къаркъала гажинизирад нешли гуж-гужли хIяйна шин кьуртIаиб. ГIур илини бекI сагали улкьайличи шурбатур.
Гъагултази берхIи дугIянбикили, анхъличи гъурша пардав чебушибсигъуна тяхIярри. Галгубани,Аминатлис чула хумардеш иргъахъули, бурги гIяшдуцилри.
«Аллагь, ну сен бунагькартала сияхIлизи релкIунра? – пикрирухъун Аминат. – Ца сабаб агарли ишгъуна изала набчи хьурахIебиради кьалли? НукIун умули хIерриубра: урхIлис вай хIебарира, дила някъбани сархибси кьацI букира, кулпет лайхIебакIира, мурулла амру-насаб дихIира, дазала-дехIибала черхIедухъахъунра. Сен набчи илцад гьимукIирира, Кьудратла ВегI? Сен язихъхIедирулри дила жагьти гIямру? Набра дигулра дила дурхIни талихIчебли чебаэс, халакабаайчи илдачи дигиличил хIеррикIес, хъаллабарес, саби-бегIти гIямрулизи бархьес. Муртузра Мурадра кьалли чули чус кьацI баргес биубли саби. Фати-макIун бара хIябал дус сари риубси. Ил сен-сен ретарара? Чичи ил хъаррариша? Муруйсра гьамадли хIебирар дурхIни суненицун кьяшмачи кабатес. Вай, Аллагь, хIябилра гIядабли леб дунъя батес, дурхIнилра наб хIегибти биалри, иши гIядабли хIебири…»
Ил манзил унза хямкасахъили гьаргбиуб. Дуклабуцили начира, риштIаган Фатима ухьаларси нешличи ретухъун.
- Мама! Мамулечка милая! Я пришла! – урус мезли ахъли вяврухъи, ил, нешла михъирличи начира гIинибарили, ряхIудирикиб. Нешла ляжубачи, андаличи байдариб. Дяхъиличи шурдухъунти михъири ва кани сецад изахъули диалра, Аминатлира рурси кIапруциб.
- Жан Аллагь, дила биштIаси кьабулдан! ХIу агарли нуни се гIямал бирусира? Вай, хIу дила духуриъ, нахIа урус мезли ахIи гъайра хIезибад абитIес хIейрар. Аба рикIен, ада рикIен, вай, дила гIямал мадуъ. – Аминатлира рурсила дяхIличи уммайтала духем бар-шиб.
Нешличибси хIял аргъибхIе-ливан, Фатима ахъриуб, дивайчи гугриили, нешлис начи гьабуциб.
- Аба, дила начи къугъаси ахIену? – иш гьакIлис Фатима нешла мезли дугьаризур.
- Къугъасира ибхIели, талхъа издагъуна саби. ХIечи мешусира саби. Гьанна хIу разириубрив?
- Вай, дила аба, ишис Издаг хIебикIар. Зугьра сари.
- Сен гьатIи Зугьра бихьирив?
- Садиклизирси Зугьра хIед гьанхIериркулив?
- Ралас, ралас, хIела гьалмагъ рурси…Тяп ил начилагъунти цIуба гъезла регI…
- Аба, жагIял нуни начи садиклизи архис: Зугьрази чебиахъис, илизи хIязтариркьахъес бедлугас.
- Ил гIяхси саби, дила къабулдан. Дудеш чинава? Тукейзив вархьватуррив?
- Аба, ил хIед дармунти асес арякьун.
- ГIяхIси барили сай, гIяхIси барили сай, дила гIяламат, иргъулра, дила агарли гIямалагарси. Гьанна хIуша итил хъули дукьеная…Ну цIакьли рамсурлира…
ХIябалра цугли хъулибад дурабухъун.
Аминат сагали анхълизи хIерризур: цуг-цугли илала михъирлизибад гужли тIашаибси кьутIкьуси симкь дурабикиб. «Аллагь, уркIецIибара ХIуни дила дурхIначи, - шивкIивдухъун илала дерубти кIунтIби. – ХIебиуб наб сабаб баргес я тухтуртани, я дяхънушабани. Муруй, лебдеш харжбарили, дурала пачалихъунала дармунти садухахъиб, тах шагьарлизибти гIялимтачи раахъира, бусурман сабабти дариб. Юх, дила хамхали селра чехIесиб, алкунси ламили цIукван, изай ламдариб. РяхIмуагар бяхъли ну иш куцличи рикахъира. Се кали гьанна набзиб? Пашихъуси чархла камра лигубира. МицIирси бебкIа ретаурлира. Наб калунти бурхIни дахъал хIедиъни балулра, белики, бурхIнира хIедургар, сягIятуни, минутуни… Ца Аллагьли ахIи, гIур чилилра багьес хIейрар. Гьанна наб лебси гIямал бебкIала сягIятличи хIерли кариъни саби. Жан Аллагь, кумекбара наб ахиратлизи кункси бебкIаличил раахъес…»
***
Урхьуличибад гьаббакIибси берхIи савлила сапарличи дурабухъун. Илини сунела мургьи-рангла нур шагьарла кьакьурбази, юртаначи, унхърачи чахьдариб. Улкьайтазирад дикили, илди юртанала духIна адацIиб. ХIера, биштIаси дивайчир русаунси Фатимала дяхIличира гилдидухъун. Рурси чераргъиб, хIулби бачIначил суркдариб. Иличи ряхIчили уталичи кариили, ил чераргъайчи хIерсиван, унраличирси зизи ГIяйшат лерри.
- Дила аба! Чинара дила аба?! – чIяргъуна ахъси тIама дурабикиб Фатимала.
Илмадан ил дивайчи гугрииб, гьигьла манзиллисра хIерли кахIериили, чIябарличи тIяхIкарухъун ва нешла хъули дуцIрухъун. Илис гIеларад – зизи ГIяйшатра.
Ухьалар неш хIераргили, рурси сагали вяврухъун:
- Чинара дила аба?!
Сунечи ласряхъили, жавабличи хIерси рурси зизи ГIяйшатли кIапIруциб, някъбачи ахъруциб, амма илис жаваб чархIебариб. Жаваб-декIар илини сегъуна чарбарес рири? ХIела неш гIур дунъяличир агара, шилизирти хала бегIтала хIябрази аррухили сари или бурилихьар, аргъес ририбу риштIаси Фатимани?
Зизи ГIяйшатли хIилхIи рисихIериэс яхIбирулри. Иличибси хIял аргъили, рурсили илис кьадин жаваб бурибсиван бетаур:
- Больницализи гIурра аррякьуну, зизи?
Унра хьунул адамла уркIи зугьаси гIяндли гъяжбарибсиван сабри, гъай дурабиркули ахIенри…
ГIянручI таманкариубси Аминатла жаназа шилизи баахъес пикрибарибхIели, шагьар цIябдешла пардавлиуб лебалри. Гьайгьай, Фатимара савлила бизиси гьанкIли, нешли виштIасиван, малхIямли дукларуцилри. Илбагьандан Аминатла гIелабтани зизи ГIяйшатлизи рурсиличил рарх хъулир калахъес тиладибарилри...
- Ну гьанна нешличи гьимрукIира, я иличил гIур гъайхIерикIус… Илкьяйда бирусив? Набзи гъайра хIеили, аррякьи сари, - гIяш-гIяшли гIуркъбяхъиб Фатимани.
Зизи ГIяйшатли рурсила ляжиличи чуйнарил уммайдариб.
- ХIу сен рисулри, зизи? ХIезира дила нешли селра хIебурибу? Марисуд, неш рахъхIи хIеруар больницализир…
- ХIеруар, хIеруар, дила къуймур. Гьанна нушара хIушала анхълизи аркьехIе. Илаб гIяхIил бирар, дила рурси, - сеннира бисара тIашаили, иб зизи ГIяйшатли.
Дураб гIела гIебшнила бархIи хIилнабиркьусиван сабри. Гьар мицIир жан ванадешличи разили сарри. Анхълизирти галгубачир арцантани бегIла гIергъити макьамти каилри. Гьалли лацличи кьялубачил гачбикIуси гимиргьила галгала удир житала хIябал дурхIя садемцIурлири: илди гьачам галгаличи черяхIдиркулри, гьачам, къуйрукъунира ахъдуцили, хIяздухъесли тIяхIдикIулри, цаличи ца чедулхъулри, гьачам биалли галгала уди азадли чIикьбитIунси нешличи гъамдирулри ва, илала канилизи мухIлубира къуждикIахъули, ниъли духъес дехIдирхьулри.
ГIямру даимдиублири…
Ибрагьим Ибрагьимов