«Секиндиз хъфин»
Къенин юкъуз гзафбур пешекарвилин кризисда ава ва чеб кIвалахдикай галат хьана лугьузва. «Кана куьтягь хьун» ва «секиндиз хъфин» лугьудай гафар адетдинбур хьанва: им инсан кIвалахдилай экъечI тавуна, амма кIвалах ийиз рикIиз такIанзавайла, яни амай вахтунда яшамиш жедай мумкинвал хьун патал чарасуз авуна кIанзавай везифа хьиз тамамардайла я.
Гьар юкъуз ийизвай кIвалахда неинки дуллух, гьакI ихьтин барбатI хьуникай хуьдай къене патан даях жагъурун мумкин яни? Исламди гьа ихьтин эгечIун теклифзава: кIвалахда жуван виридалайни хъсан ерияр къалурдай мумкинвал акун, гьа алакьунрай шукур авун ва маса инсанрин вилик жуван буржи дуьз тамамарун.
Чкадал аламаз «хъфин»
КIвалах вугузвай ксари шикаят ийизва хьи, «секиндиз хъфин» лугьудай гьал раиж хьуни бизнесдиз, санал кIвалахзавайбурун гьалдиз ва виридан нетижайриз эсер ийизва. Superjob сервисдин дегишвилер гьисабдиз къачуниз килигайла, и ажайиб кардихъ галаз Россиядин гьар пуд лагьай компания дуьшуьш хьана. И термин Брайан Криланди я: гьакI ада «адет хьанвайвал» кIвалахзавайбуруз къимет гана. Инсан гьакъисагъвилелди кIвалахдал физвайди хьиз я, амма, лугьузвайвал, ашкъи авачиз: анжах вичин везифаяр тамамарзава, вахтунда кIвалахдал къвезва ва вахтунда кIвалах куьтягьзава, кьадардилай артух кIвалах авуникай кьил къакъудзава, са кардикни сифте кьил кутазвач ва рикI гвачиз кIвалахзава.
«Секиндиз хъфинин» себебар кIвалахдин адалатсуз шартIар хьун мумкин я, кIвалахда хкаж хьун патал себебар ва мумкинвилер тахьун, патав ваз хъсан хьана кIан тийизвай инсанар хьун ва чIехидаз ихтибар тавун, гьакIни гьиссерин ва пешекарвилин патахъай «кана куьтягь хьун». Кагьулвилелай тафаватлу яз, им аннамишна къачузвай кам я. Ихьтин карда жув, жуван сагъламвал хуьн аквазва, яни кIвалахдин ва хсуси уьмуьрдин арада хъсан юкь жагъурзава, амма важиблуди ам я хьи – им рикI хунин нетижа я.
Ихтибарвилин цIиргъ
Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Гьакъикъатда, Аллагьдиз ﷻ куьне куь кIвалах гьакъисагъдаказ ийидайла кIанзава» (аль-Байгьакъи).
Ихтилат адакай физва хьи, жуван кIвалах неинки дуьз, гьакI рикIин сидкьидай, кIеви гьевесдалди ва виридалайни хъсан нетижа къачун патал ийиз алахъна кIанда. И тайинвал къенепатан кIеви гуьзчивал ийизвайдаз элкъвезва, ада амалдарвал ийиз ва я кIвалах са бубат ийиз тадач, гьатта садазни такуртIани (Аллагьдиз ﷻ вири аквазвайди аннамишна). КIвалахдив и саягъда эгечIуни гьатта адетдин крарни манадай ацIурзава, вучиз лагьайтIа ери – им инсандин хсуси лайихлувал ва вичи-вичиз гьуьрмет авун къалурзавай затI я.
Гьар са пешекарвилин кIвалах – им ихтибарвилин цIиргъ я. КIвалах вугузвайда вичи кIвалахдал кьабулнавайдал вахт ва шейэр ихтибарзава, муьштериди – вичин заказ ва сагъ-саламатвал, азарлуда – сагъламвал, жемятди – хатасузвал ва вилик фин. Ислам и ихтибарвилиз пак жавабдарвилиз хьиз килигзава. Алдатмишун, къайгъусузвал авун, усалдиз авун ва я ришвет къачун – им къайдаяр чIурун, хаинвал я: ви тежрибадал ва дуьзвилел ихтибарвал авур касдиз хаинвал авун.
Разивал ва садакьа
Мугьаммад Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Са касдини ва са чIавузни вичин гъилералди зегьмет чIугуна къазанмишай тIуьнилай хъсанди тIуьнач…» (аль-Бухари). И гафари намуслувилелди къазанмишай гьакъи виниз хкажзава ва адакай гьакIан гьалалди ваъ, гьакI разивал къазанмишзавайдини ийизва. КIвалах – им Аллагьди ﷻ ганвай алакьунрай, сагъламвиляй ва мумкинвилерай Адаз шукур авунин жуьре жезва. Яшамиш хьун патал гьалал рекьелди къазанмишдайла инсанди гуя лугьузва: «За Ви няметар, абур вуч патал ганватIа, гьа рекье ишлемишзава».
Адалай гъейри, масабурун уьмуьр кьезиларзавай хъсандиз авунвай кIвалахдиз садакьадиз хьиз къимет гузва. Ина Ислам килигунин тегьердин гуьрчегвал ачух жезва: хъсанвал неинки пулуналди ва чирхчирвилелди ийиз жезва. Азарлудаз дикъетдалди яб гузвай духтур, керпичар дуьз эцигзавай кIвалер эцигзавайди, зайифвилерикай хвенвай код кхьизвай программист – ибурукай гьар сада, гьакъидилай гъейри, жемят патал хъсан кIвалахни ийизва. ГьакI пешекарвиликай къуллугъ авун жезва.
Исламда кIевиз чка кьунвай намуслу кIвалахдиз гьуьрмет авуни кесерлу ва кесерсуз пешейриз тапан паюн тергзава, ва и карди къалурзава хьи, гьакъикъи къиметлувал компанияда ва къуллугъда авач, ам рикIин сидкьвиле, гьакъисагъвиле ва инсанди вичин кIвалахдалди гузвай гьакъикъи хийирда ава.
И асул бинейрихъ галаз кьун патал, пеше дегишарун чарасуз туш, амма къенепатай гьазур хьана кIанда. Духтурдиз – азарлуда «дуьшуьш» ваъ, куьмекдихъ ва кар чиз къарар кьабулунихъ муьгьтеж инсан акуна кIанда; инженерди – ада туькIуьрнавай затIунин хатасузвиликай, къулайвиликай ва яргъал йисарин нетижайрикай фикирна кIанда, на лугьуди ам вичин хизан патал авунва; предпринимателди – сифте чкадал адалатлувал эцигна, лап кIевелай икьрарар тамамарна кIанда, муаллимди ва я тренерди – тербия гузвайбурун агалкьунрин гьахъ-гьисабдалди сергьятламиш тахьана, вичел ихтибарнавайбурун гележегдикай рикIин сидкьидай къайгъу чIугуна кIанда; кIвалин кеспидал машгъул дишегьлиди – сагълам жемятдин бине тир хизанда къулайвал, чимивал ва дуьзгуьнвал арадал гъун патал «таквазвай» зегьметдин къиметлувал аннамишна кIанда.
Ислам кIвалахдиз килигзавай жуьреди чаз жуван пешедиз цIийи кьилелай дериндай фикир хгуниз теклифзава. Ада чаз кIвалахда руьгьдин жигьетдай хкаж жедай мумкинвал акун теклифзава. Чи кIвалахдин ери, дуьзвал ва жавабдарвал – чи иман ва жувазни, жуван зегьмет тайин авунвайбуруз гьуьрмет авун къалурзавай затI я. Ихьтин аннамишвал аваз кIвалах ийидайла, ам адетдинди ва я «гьакI яшамиш хьун патал» яз амукьзавач. Ам фикирна къуллугъ авун, дуьнья хъсанарун патал хсуси пай кутун ва, нетижада, гьар юкъуз ийизвай ибадатдин жуьрейрикай виридалайни метлеблуди жезва.
