Жемят-капI

Жемят-капI

Жемят-капI (жамаат) – им кьвед ва адалай гзаф кьадар мусурманри санал ийизвай капI я.

Жемят-капIни гьа текдиз ийизвай капI хьиз ийизва. Анжах жемятдихъ галаз капI ийидайла, алава яз бязи истемишунар ава.

Чи Пайгъамбарди () лагьана: «Жемятдихъ галаз капI авур инсандиз вад нямет гуда: и дуьньяда ам кесиб жедач; Аллагь-Таалади ам сурун азабрикай къутармишда; Къияматдин юкъуз адан амалрин ктаб эрчIи гъиле вугуда; СиратIал муькъвелай ам цIайлапан хьиз фад элячIда; гьисаб-суал тавуна ам Женнетдиз рекье твада». Мад гьадисда лагьанва: «Жемятдихъ галаз санал авур капI текдиз авур кпIунилай 27 сеферда артух я». Гьавиляй ферз тир вири кпIар жемятдихъ галаз ийиз чалишмиш хьана кIанда.

Жемят-кпIунин кьиле имам (кIвенкIвечи) акъваззава. Имамдин гуьгъуьна аваз капI ийизвайбуруз маъмумар (маъмум) лугьузва.

Имамдинни маъмумрин арада манийвал, месела, цал хьун къадагъа я. Дуьзен чуьлда капI ийизвай дестейрин арада 300 кьуьнтуьнилай (150 метр) гзаф мензил хьана кIандач, мискIиндин къене лагьайтIа, идаз сергьят эцигнавач. Гьикьван имамдин мукьув (гьатта сад лагьай жергеда) акъвазайтIа, гьакьван маъмумдиз хъсан я.

Жемят-кпIунин кьетIенвилер

1. Жемят-капI ийидайла имам вилик ва юкьвал, адан кьулухъни дуьз жергейра сад-садав агатнавай маъмумар акъвазда (маъмумрин къуьнер сад-садахъ галукьда). Жемят-капI кьве итимди ийизватIа, маъмум имамдилай са тIимил кьулухъ, адан эрчIи патахъай акъвазда.

Вилик квай жергейра акъвазнавайбуруз эхиримжи жергейра акъвазнавайбурулай гзаф суваб жезва. Виридалайни хъсанди сифте ва ахпа кьвед лагьай жергеда акъвазун я.

Гьар са жергеда имамдивай чапла патахъ акъваздалди эрчIи патахъ акъвазун хийирлу я. Амма имамдивай чапла пата касни авачтIа, анихъ акъвазун меслят къалурзава.

2. КпIунин гьерекатра маъмумар имамдилай вилик акатна кIандач, яни вири гьерекатар маъмумри анжах имамдилай кьулухъ ийида. Сифте имам «Аллагьу акбар» лугьуналди кпIуниз гьахьда, ахпа маъмумар. Эгер маъмумди имамдилай вилик «Фатигьа» ва маса дуьаяр кIелна куьтягьайтIа, имамдини абур кIелна маса гьерекат ийидалди ада гуьзетда, амма и вахтунда кисна акъвазун меслят къалурзавач, Къуръандай са шей ва я зикир кIелун хъсан я. Эгер маъмумди фикирдай акъатна имамдилай вилик са гьерекат авуртIа, ам имам авай гьалдиз хкведа ва а гьерекат имамди ийидалди вил алаз акъвазда.

Маъмумар имамдилай лап гуьгъуьна амукьна кIандач. Гьар са гьерекат гьасятда имамдин гуьгъуьна аваз авуртIа хъсан я. Са рукнудин имамдин гуьгъуьна амукьун карагьат я (меслят къалурзавач). Эгер маъмум, Шариатди кьабулдай себеб авачиз, имамдилай кьве рукнудин кьулухъ галамукьайтIа, капI чIур жеда. Нагагь маъмумдивай дуьаяр гьерекатна кIелиз жезвачтIа, месела, ам галкIиз рахадайди я, адаз имамдилай пуд яргъи рукнудал кьван гуьгъуьна амукьдай ихтияр ава.

3. Ният ийидайла рикIяй (ва мецелди) ада жемятдихъ (ва я имамдин гуьгъуьна аваз) галаз капI ийизвайди лугьун – маъмумдиз ферз ва имамдиз сунна я. Гьатта имамдиз жемятдихъ галаз капI ийидай ният авачиртIани, адан капI дуьз жеда, амма жемятдихъ галаз капI авурдай адаз суваб жедач.
4. Имамди гьар са гьерекатдин сифте кьиляй сес хкажна «Аллагьу акбар» лугьуда. Рукугьдай хкаж жедайла «Самиаллагьу лиман гьамидагь» гафар ва капI акьалтIардайла гузвай саламни сес хкажна лугьуда.
5. Экуьнин, гъетрен, месин ва жуьмя йикъан ферз кпIунин, гьакIни таравигь, суварин суннат кпIарин сифте кьве ракатда «Фатигьа» имамди ван алаз кIелда, маъмумри гьа арада кисна яб гуда, яни кпIуниз гьахьнамазди абуру «Фатигьа» кIелдач, имамди ам кIелна куьтягьдалди гуьзетда.

Имамди «Фатигьа» кIелна куьтягьайла, вирида санал (сада-садалай вилик ваъ) «Амин, раббал ‘аламин» (ва я «амин») лугьуда. Идалай кьулухъ маъмумри чпин къеняй «Фатигьа» кIелда, имамдини и арада вичин къеняй Къуръандин маса сура, аят ва я дуьа кIелда.

Ахпа имамди ван алаз Къуръандай са сура ва я аят кIелда, маъмумрини «Фатигьа» кIелайдалай кьулухъ мад кисна адаз яб гуда.

Идалай кьулухъ сифте имамди ва ахпа адан гуьгъуьна аваз амайбуруни рукугь ийида ва адетдин жемятдин капI давамарда.

ГьакIни имамди магьдина-дуьа сес хкажна (гзафвилин кьадарда аваз) кIелда, маъмумри адаз яб гуда ва гьар са дуьадин гуьгъуьнай «амин» лугьуда. «Фаиннака такъдзи ва ля юкъдза аляйка…» гафарилай башламишна «…Астагъфирука ва атубу иляйка» гафарал кьван ва салават маъмумри имамдихъ галаз санал чпин къеняй кIелда, и арада «амин» лугьудач.

Магьдина кIелна куьтягь хьайидалай кьулухъ вирида санал «амин» лугьуда, сажда ийида ва адетдин капI давамарда.

Нисинин ва рагъдандин кпIара имамди анжах «Аллагьу акбар» ва гьар са гьерекатдин эвелдай лугьудай гафар (4-пунктда баян ганвайвал) сес хкажна лугьуда.

Дишегьли жемят-кпIуна

Эгер жемятдин кIпуна дишегьлийрини иштиракзаватIа, абур итимрилай кьулухъ акъвазда. Дишегьлидивай анжах дишегьлийри иштиракзавай жемят-кпIунин кьиле акъвазиз жеда, са итим кьванни аваз хьайитIа, адаз имамвиле акъваздай ихтияр авач.

Эгер дишегьли имам ятIа, ам итим-имамдилай тафаватлу яз, дишегьлияр-маъмумрихъ галаз са жергеда (сад лагьай жергедин юкьва) амайбурулай са тIимил вилик хьана акъвазда.

Эгер жемят-кпIуна итимдини дишегьлиди иштиракзаватIа, дишегьли имамдин эрчIи патахъай ваъ, адан кьулухъ пуд кьуьнтуьнин мензилда (1,5 метр) акъвазда.

Имамди магьдина кIелдайла, гьакIни «Фатигьа» кIелна куьтягьайла дишегьлийри «амин» чпин къеняй лугьуда (итимар патав гваз хьайитIа, гвачиз хьайитIа ван алаз, амма гзаф сес хкаж тавуна лагьайтIани жеда).

Жемятдин кпIунихъ агалтун

Имамди салам гудалди гьи арада хьайитIани жемятдин кпIунихъ агалтиз жеда. Гьатта маъмум жемятдин кпIунихъ саламдин вилик агалтайтIа, адаз жемят-кпIунин суваб жеда, амма адаз капI имамдихъ галаз санал башламишай касдилай тIимил суваб жеда. Гьавиляй виридалайни хъсан амал – жемят-капI имамдихъ галаз санал башламишун я.

КпIунихъ агалтай маъмум имамдин гуьгъуьна жеда, яни геж хьайи маъмумди капI сифте кьилелай ийизвач, акси яз, кпIуниз гьахьай чIавуз имам гьинал алатIа, гьа чкадилай адахъ галаз давамарда.

Эгер маъмум кпIунихъ геж агалтайтIа ва лазим кьадар ракатар тавуртIа, абур хъувун патал ам имамди сад лагьай салам ганмазди хкаж жеда. Хкаж жедай арада маъмумди «Аллагьу акбар» лугьуда ва бес тежезвай кьадар ракатар хъийида.

Эгер жемятди акъвазна капI ийизвай ва имам рукугьдиз физвай арада маъмум агалтнатIа ва ам «Фатигьа» кIелиз агакьначтIа, ам «Фатигьа» кIелна куьтягьиз алахъдач, акси яз, имамдин гуьгъуьниз фида. Гьа и ракат ада авунвайди хьиз гьисабзава. Имам рукугьда авайла маъмум кпIунихъ агалтна имамди юкь дуьзар хъийиз эгечIдалди юкь агъузиз (рукугь) агакьайтIа, ракат гьисабда. Имамдиз лагьайтIа, ихьтин арада рукугьда (гьакIни кпIунин эхирдай салам гудалдини) кпIунихъ агалтай маъмумди юкь агъуздалди (кпIунин эхирдай лагьайтIа, маъмум кпIуниз гьахьна ацукьдалди) гуьзетун сунна я, амма гзаф вахтунда ваъ. Амма вил алаз акъвазун мискIиндиз гьахьзавай инсанрилай тафаватлу, яни сад гьахьайла акъвазиз, масад гьахьайла акъваз тийиз, хьана кIандач.

Маса мисал: эгер мусурман кпIуниз гьахьайла, жемятди ацукьна метIерал ат-тагьият кIелзаватIа, адани ацукьна ам кIелда, ахпа ам имамдин гуьгъуьниз фида, гьатта ат-тагьият акьалтIариз агакь тавуртIани.

Жемятдин кIпуниз геж хьайи маъмум бязи вахтара пуд, гьатта кьуд ат-тагьият кIелун мажбур жезва, къуй и карди адак къалабулух кутун тавурай.

Ат-тагьият кIелун патал ихьтин къайда ава: маъмумди вичи имамдихъ галаз авунвай ракатрин кьадар гьисабда (сифтедалай башламишна, имамдихъ галаз авур ракатарни кваз), ат-тагьият ада, имамдивай къакъатайдалай кьулухъ, кьвед лагьай ва эхиримжи ракатрин эхирдай кIелда.

Месела, эгер маъмумди имамдин гуьгъуьна аваз са ракат авунватIа, имамди салам гайидалай кьулухъ ам кьвед лагьай ракатдиз къарагъда ва адан эхирдай ат-тагьият кIелда ва адет тирвал капI давамарда. Эгер ада имамдихъ галаз пуд ракат авунатIа (кьуд ракатдин кпIуна), имамди салам гайидалай кьулухъ маъмум къарагъда ва кьуд лагьай ракат ийида ва адан эхирдай ат-тагьият кIелда, ахпа салам гуда, яни капI акьалтIарда.

Эгер жемят-капI кьве касди (имамди ва адан эрчIи патахъай акъвазнавай маъмумди) ийизватIа, абурухъ агалтиз кIан хьайи пуд лагьай кас имамдин кьулухъ акъвазда, кпIуниз гьахьда ва маъмумдиз ишара къалурда (адан къуьнел гъил эцигда) ва ада кьулухъ са кам вегьеда (и арада кьулухъ фин адаз сунна я) имамдин кьулухъ са жергеда акъвазун патал. ГьакIни имамдиз са кам вилик къачудай ихтияр ава, амма и кар маъмумди авуртIа хъсан яз гьисабзава.

Жемятдин кпIунихъ агалтиз кIан хьайи мусурмандиз маъмумрин эхиримжи жергеда чка авачиз хьайитIа, ам къерехдихъай кьвед лагьай маъмумдин кьулухъ акъвазда, кпIуниз гьахьда, жергедин къерехдал алай маъмумди кьулухъ кам вегьедайвал адан къуьнел гъил эцигда, ам атай мусурмандихъ галаз кьулухъ галай жергеда акъвазда. Маъмумдиз текдиз (жергеда авачиз) акъвазун карагьат я.

Эгер са мусурмандиз текдиз ферз-капI ийизвайдан кпIунихъ агалтиз кIанзаватIа, ам кпIунал алайдан эрчIи патахъай са тIимил кьулухъ хьиз акъвазна кпIуниз гьахьда ва адаз ишара къалурда (къуьнел гъил эцигда). КпIунал алайда и арада рикIяй вичикай имам жезва лагьана ният ийида. Гьа икI, абуру кьведани санал жемят-капI ийида.

Эгер имамди капI акьалтIарайдалай кьулухъ кпIунал геж хьайи маъмумди бес тежезвай ракатар хъийидайла атай инсандивай адахъ галаз жемят капI авуртIа жеда. Амма цIийи жемятдихъ галаз (кпIунин эвелдилай) михьиз капI авун меслят къалурзава. Месела, ада капI авуна куьтягьдалди вил алаз акъвазда, ахпа кьведани санал жемят-капI хъийида. КапI авурбуруз геж хьайибурухъ галаз жемятдин капI хъувун сунна я.

Имамдин капl

Имамдин кпIуниз са гьихьтин ятIани кьетIенвилер авач, анжах ада ниятда вич имамвиле акъваззавайди лугьузва, гьар гьерекатдин вилик лугьузвай «Аллагьу акбар» ва маса дуьаяр сес хкажна лугьуда, экуьнин, гъетрен, месин ва жуьмя ферз-кпIарин, гьакIни суваррин ва таравигь суннат-кпIарин сифте кьве ракатда «Фатигьа» (ва адан гуьгъуьнай кIелзавай маса сура ва я аят) кIеви ванцелди кIелда. И кпIара маъмумри «Фатигьа» кIелзавай вахтунда, имамди гьа «Фатигьа» кьван са сура, аят ва я дуьа кIелда. Гьа идалди имамдинни текдиз капI ийизвайдан кпIарин тафаватлувилер куьтягь жезва. Гьавиляй мусурманриз чпикай садазни имамвал ийиз чизвач лагьана, текдиз капI авун меслят къалурзавач.

Амма махраж авай инсандиз (араб сесер дуьз акъудзавай ва дуьаяр дуьз кIелзавай) махраж авачир касдин гуьгъуьналлаз капI авун къадагъа я. Яни, анжах маъмумриз хьиз ва я абурулай хъсандиз махраж чизвай инсандиз имамвиле акъваздай ихтияр ава.