Чан гуз гьазурвал, рикIин чIехивал ва жумартвал
Жумартвилин асул-мана
Квез чир хьухь хьи, жумартвилин асул-мана – им масабур патал са затI игьсан ийидайла четинвал тахьун я.
ГьакIни лагьанва: «Жумартвал – им са затI игьсан авунин сифте фикир атанмазди гьакI ийиз гьазурвал хьун я». Вали ад-Даккака лугьудай: «Девлетлуда кесибдиз гудайла, ам жумартвал яз гьисабзавач. Муьгьтежвал авайда агьваллудаз гун – гьа им жумартвал я». Аллагь Таалади лагьана (мана): «Мекканвияр къведалди Мединада яшамиш жезвайбуруз ва иман гъайибуруз чпин патав Меккадай куьч хьайибур кIанзава, абуруз гайи мал-девлетдин патахъай рикIера муьгьтежвал гьиссзавач ва абур чпелай виниз кьазва, гьатта эгер чеб дарвиле аваз хьайитIани. Ни дуьньядин девлетдихъ чпин къанихвал чпиз муьтIуьгъарнатIа – гьабур я агалкьунар хьайибур» («Аль-Гьашр» сура, 9-аят). И аят Меккадай мугьажирар куьч жедалди Мединада яшамиш жезвай ансаррикай ракъурнавайди тир. Ансарриз чпин патав куьч хьанвай мекканвияр кIанзавай, абуруз анжах Меккадай куьч хьанвайбуруз тайин ийизвай трофейрин паюна гьич са муьгьтежвални авачир, ва и карда абурал пехилни тушир. Аллагьди ﷻ мугьажирар кьетIендиз чара авунвайтIани ва ансарар чеб муьгьтежвиле ва четин гьалда авайтIани, абурун рикIера Аллагьдин ﷻ къарардиз акси тир са жизви кьванни наразивал авачир. ГьакIни лугьузва хьи, и аят, вичиз лапагдин ргай кьил багъишай Мединадин са мусурмандикай ракъурнавайди я. Ам и кьил садакьа яз гудай касдихъ къекъвез ирид кIвализ фена, амма гьар са кIвалин агьалиди ам масадаз гун теклифзавай ва эхирни ам сад лагьай кIвализ хтана. ГьакIни лугьузва хьи, и аят Мединадай тир маса касдикай ракъурнава. Адан кIвализ мугьман атайла, ансарди адан вилик тIуьн эцигна ва адахъ галаз иесидини незва лагьана фикир ийидайвал, шем хкадарна. ГьакI и ансарди мугьман вичелай ва вичин хизандилай виниз кьуна ва идакай Аллагьди ﷻ винидихъ лагьай аят ракъурна.
Лугьузва: «Ни вичин мугьманар ва стхаяр патал кIвал эцигнатIа, ам рикI чIехи кас я. Амма ни вичиз кIвал эцигнатIа, ам мутIлакь я». ГьакIни лугьузва: «Вичиз гишинзаваз хьайитIани, чан гуз гьазур касди тухди виниз кьада». Яни чан гуз гьазур кас, вичин игьтияжарни гьисаба такьуна, маса кас патал чан гуз гьазур я. Ада тIуьн вичи недалди ам масадаз гуда, гьатта ам акьван гишинди тушиз хьайитIани.
Гьадисда лагьанва: «И дуьньяда гьич садрани вичик гьикI жумартбур, гьакI мискьибур квачир халкь хьайиди туш, ансаррилай гъейри. Гьакъикъатда, абур вири жумартбур я ва абурун арада мискьибур авач».
Хузайфа аль-Адави асгьабди ахъайна: «Ярмукдин женг авай юкъуз зун зи имидин хцихъ къекъвез фена. Адаз гун патал зав са тIимил яд гвай. Адал агакьайла за лагьана: «За ваз яд гуда». Разивилин лишан яз ада кьил юзурна. А вахтунда чал цихъ къанихвиляй рекьизвай касдин сузадин ван агакьна. Зи имидин хци кьилин ишарадалди за гьадаз яд гудайвал къалурна. Ам Гьишам ибн Ас тир. За адавай, вичиз яд гудани лагьана, хабар кьуна. Ада, разивилин лишан яз, кьил юзурна. И чIавуз Гьишамаз цихъ къаних яз рекьизвай маса касдин сузадин ван атана ва ада зун гьадан патав фидайвал ишара авуна. Зун адан патав агакьайла, ам кьенвай. А чIавуз зун Гьишаман патав хтана. Амма амни и дуьньядай физ агакьна. Ахпа зун зи имидин хцин патав хтана, амма амни заз кьенваз жагъана». Ибур масабурун чанар хуьн патал жуван нефс къурбанд авунин чешнеяр я. Жуван чан гуз гьазур хьунин и жуьре жуван мал-девлет игьсан авунилай гзаф артух я.
«Ат-Такмила» ктабда лагьанва: «Ихтилат физвай аят Абу ТIалгьа аль-Ансаридин патахъай ракъурнавай лугьузвай гафар виридалайни якъинбур я. Аллагьдин Расулдин ﷺ патав мугьман атайла, адан кIвале мугьмандиз гудай са затIни авачиз хьана. А вахтунда Пайгъамбарди ﷺ асгьабриз лагьана: «Куь арадай и касдиз тIуьн гудайди жагъидачни? Ам Аллагьдин ﷻ регьимдик акатрай!» А чIавуз Абу ТIалгьа къарагъна, мугьман галаз кIвализ хъфена ва вичин папаз лагьана: «Аллагьдин Расулдин ﷺ мугьмандиз гьуьрмет ая». А вахтунда папа, тIуьн нез гьазур хьанвай аялар ксурна, экв хкадарна ва мугьмандиз тIуьн гана. Иесийри чпини адахъ галаз незвай амалар авуна, амма абуру незвачир. А чIавуз винидихъ тIвар кьур Къуръандин аят ракъурнай. Вилик хьайи адалатлубуруз дуьньядин девлетрикай тIимилдал бес жедай алакьун, рикIерин разивал ва берекат са кьадар гзаф авай.
Ахъайзава хьи, са пачагьди вичин везирдиз лагьана: «Алимар чпин гьалдалди ва рикIералди суфийрилай хъсан я». Везир рази хьанач ва ахпа алава хъувуна: «Чна абур кьве карда ахтармишда».
1. Ада са кас са шумуд агъзур диргьем гваз медресадиз ракъурна ва алимриз икI лугьун буйругъна: «Пачагьди заз и диргьемар квекай виридалайни лайихлудаз ва тамамдаз гун буйругъна. Ам вуж я?» А чIавуз абурукай сада лагьана: «Ам зун я!». Муькуьда наразивал къалурна: «Ада тапарарна, ам зун я виридалайни лайихлуди!» ГьакI абурукай гьар сада вич виридалайни хъсанди я лугьуз гьуьжетар ийиз хьана. А чIавуз илчиди лагьана: «Завай квекай виридалайни лайихлуди тайин ийиз жедач», ва а пул садазни ганач. Ам элкъвена хтана ва хьайивал ахъайна. А вахтунда везирди а пул суфияр яшамиш жезвай чкадиз ракъурна. Абуру лагьайтIа, алимри авурдаз акси тирвал авуна. Абурукай гьар сада лугьузвай: «Ам залай хъсан я! Ам залай лайихлу я!»
2. Везирди илчидив тур вугана ва адаз лагьана: «Алад суфияр яшамиш жезвай чкадиз ва абуруз лагь: «Пачагьди заз куь чIехидан кьил яна галудун буйругънава. Ам вуж я?» Абурукай сада лагьана: «Зун чIехиди я», муькуьди рази хьанач: «Ваъ, зун я». ГьакI, масабурун чанар вине кьуна ва вичин юлдашдин чан хуьн патал жуван чан къурбанд ийиз гьазур яз, вирида жаваб гана. Илчиди вичивай абурукай чIехиди вуж ятIа тайин ийиз хьанач лагьана, элкъвена хтана ва хьайивал ахъайна. А чIавуз ам тур гваз алимрин патав ракъурна, абуру лагьайтIа, суфийри авурдаз акси тирвал авуна. Везирдин и делил пачагьдин делилдилай заланвал авайди хьана.
Ваз чи девирдин муьруьдри шегьерра ва хуьрера чеб гьа вахтарин муьруьдри хьиз гьич тухун тийизвайди аквазва. ЧIехи вали Абу Язид аль-БастIамиди лагьана: «Балхдай тир са жегьил гадади зал гъалибвал къачуна. Ада жузуна: «Дуьньядихъай элкъуьнин (зугьддин) сергьят куьн патал гьикьванди я?» За лагьана: «Эгер чавай нез жедай затI жагъайтIа, чна ам незва, нагагь жагъун тавуртIа, сабур ийизва». А жегьилди лагьана: «Чи Балхда кицIери гьакI ийизва. Чна лагьайтIа, недай са затIни жагъун тавуртIа, Аллагьдиз ﷻ шукур ийизва, эгер нез жедай затI жагъайтIа, чна масабур чалай вине кьазва (яни, масабуруз гузва)».
РикIин чIехивилин ва жумартвилин лайихлувал
Муъминрин диде тир Аишадилай агакьарайвал, Аллагьдин Расулди ﷺ лагьана: «Жумартлу кас Аллагь Тааладиз, инсанриз, Женнетдиз мукьва я ва Жегьеннемдивай яргъа я. МутIлакь кас лагьайтIа, Аллагь Тааладивай, инсанривай, Женнетдивай яргъа я ва Жегьеннемдиз мукьва я. Авам, амма жумартлу кас Аллагь Тааладиз ибадатдал машгъул, амма мутIлакь касдилай гзаф кIани я». Пайгъамбарди ﷺ гьакIни лагьана: «Гузвай гъил къачузвай гъилелай хъсан я». Бишр ибн аль-Хариса лагьана: «МутIлакь инсандиз килигуни рикI къван хьтинди ийизва». Ахъайзавайвал, садра мусурманрин халиф Али ибн Абу ТIалиб шехьна. Адавай, ам куь ширна лагьана, хабар кьурла, ада лагьана: «Са гьафте хьанва зи патав мугьманар текъвез. Заз Аллагь Таалади идалди зун алчахарунихъай кичIезва». Чал агакьарайвал, Анас ибн Малик асгьабди лагьана: «КIвалин закат – им ана мугьманар патал кьилди кIвал аваз хьун я».
