Гьаждикай бязи суалар ва жавабар
Исламдин вад лагьай дестек гьим я?
Гьаж Исламдин вад лагьай дестек я ва ам уьмуьрда са сеферда авун ферз я. Ам виликдай атай пайгъамбаррини авурди я. Гьаждин лайихлувиликай лугьудайла, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Кьабулай гьаждай Женнет гуда». ГьакIни Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Кябедал гьаж авур кас, вич дидедиз хьайи юкъуз хьиз, гунагьрикай михьи жеда».
Мад гьадисда лагьанва: «Гьаж ва умра авун патал рекьиз экъечIнавайбур – Аллагьдин ﷻ КIвалел зиярат ийизвайбур я ва, эгер абуру тIалабайтIа, абуруз гуда, эгер туба авуртIа, абурун туба, дуьаяр ва шафаат кьабулда». Пайгъамбардин ﷺ асгьаб Умара лагьана: «Гьаж авур касдин ва нин паталай ада тIалабнатIа, гьа касдин гунагьар алатзава».
Гьаж гьихьтин арканрикай (паярикай) ибарат я?
Гьаждиз ругуд пай (аркан) ава. Абур галачиз гьаж гьакъикъиди жедач.
1. Ният.
2. Зуль-гьижжа вацран кIуьд лагьай юкъуз Арафат дагъдал акъвазун.
3. Арафат дагъдилай хтайла ферз тIаваф авун.
4. Са`ю авун (Сафа ва Марва кIунтIарин арада къекъуьн).
5. Кьилел алай чIарар кьун ва я тун (виридалайни тIимил – пуд чIар кьун).
6. Арканар галай-галайвал кьиле тухун.
Гьаж гьихьтин ферзерикай ибарат я?
Гьаждиз вад ферз ава. Абур тавуналди гьаж чIур жезвач, амма жерме чарасуз жезва.
1. Микъатда (гьаждиз гьахьзавай чка) гьаждиз гьахьун.
2. Муздалифада йиф акъудун.
3. Ташрикъадин йикъара Мина дереда йифер акъудун.
4. КкIалар гьалчун.
5. Сагърай лугьудай тIаваф авун.
Нагагь винидихъ гьисабай крарикай сад кьванни тавуртIа, а касди гьаждал къурбанд авуниз виже къведай гьер (лапаг) тукIун лазим я. Эгер адалай а кар алакь тийиз хьайитIа, ада цIуд юкъуз сив хуьн лазим я, абурукайни Меккада пуд югъ, амайбур – ватанда.
Гьаж авунин жуьреяр гьихьтинбур ава?
Гьаж ийидай пуд къайда ава:
1. Ифрад - сифте кьилди гьаж авун, ахпа – умра.
2. Таматту` - сифте умра авун, ахпа – гьаж.
3. Къиран – гьаж ва умра санал авун.
Таматту` ва Къиран къайдайрай гьаждиз гьахьай касди гьеле гьажда амаз жерме гун лазим я – гьер (лапаг) къурбанд авун. Къурбанд ийиз алакь тийиз хьайитIа – цIуд юкъуз сив хуьда, абурукай пуд югъ гьажда, ирид – кIвале. Эгер таматту` къайдадай умра авур кас умра кьилиз акъудайла гьаждиз гьахьдалди, Микъатдиз хтана гьаждиз гьахьайтIа, ам жермедикай азад жезва.
Гьаждиз гьахьунин эдебар гьихьтинбур я?
Россиядай физвай зияратчияр адет яз «Зуль-Гьулайфат» тIвар алай Микъатдилай гьаждиз гьахьзава. Им Мединадилай мукьвал алай чка я. ГьакIни и чкадиз «Абару Али» лугьузва. Инал атайла, зияратчийриз гьаждиз ва я умрадиз гьахьунин ният авуна жендек чуьхуьн, хъуьчIерин кIаник квай ва авратдал (айиб чка) алай чIарар тун, кикер атIун ва атир ягъун суннат я. Итимри чпел алай вири парталар хутIунна игьрам (дасмалар хьтин кьве пекинин еке кIусар) алукIун лазим я (дабан ва кIвачин тупIар ахъа кIвачин къапар алукIда). Игьрам ва кIвачин къапар гвачир касдивай абур Микъатдилай къачуз жеда.
Жендек чуьхвена игьрам алукIайдалай кьулухъ, гьаждиз гьахьдай ният ийидалди, зияратчийри мискIинда кьве кьил суннат капI ийида. И кьве кьил авурдалай кьулухъ зияратчиди лугьуда: «За ният авуна гьаж авунин Аллагь ﷻ паталди». Идалай гуьгъуьниз ада лаббайкадин гафар кIелда:
«Лаббайкаллагьумма бигьажжатин лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, инналь гьамда ва нни`мата лака валь мульк ла шарика лак».
Таматту` къайдадай гьаждиз гьахьзавай касди лугьуда: «За ният авуна умра авунин Аллагь ﷻ паталди». «Лаббайкаллагьумма биумратин лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, инналь гьамда ва нни`мата лака валь мульк ла шарика лак».
Къиран къайдадай гьаждиз гьахьзавайда лугьуда: «За ният авуна гьаж ва умра авунин Аллагь ﷻ паталди». «Лаббайкаллагьумма бигьажжатин ва умратин лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, инналь гьамда ва нни`мата лака валь мульк ла шарика лак».
Гьаждиз гьахьайдаз вуч авун къадагъа я?
Гьаждиз гьахьайдалай кьулухъ зияратчидиз къадагъа я: месин алакъаяр ва адал гъидай крар; некягь авун (жуваз ва я масадаз); атир ягъун (амма, эгер гьаждиз гьахьдалди атир янаваз хьайитIа, адакай зиян авач); кьилел ва чинал алай чIарарив ягъар гуьцIун; бедендин гьи чкадилай хьайитIани чIарар акъудун (тун, куьруь авун); кикер атIун (нагагь кек хана манийвал ийиз хьайитIа, гьа пай атIайтIа жеда); кьил кIевун (итимри) кьилел алукIдай затIуналди ва я маса шейиналди; бедендин кIалубар авай (яни адетдин) парталар алукIун; дишегьлиди чин ва гъилерин капашар кIевун; Гьарамдин чилел гъуьрч авун ва набататар чIурун (хун, пунай акъудун).
