Астроном Абу Исгьакъ Ибрагьим аз-Заркали
Играми газет кIелзавайди, Исламдин къизилдин асирдин мусурманрин бажарагълу алимар рикIел хкун давамарин. Машгьур математик, астроном ва астрономиядин алатар туькIуьрай Абу Исгьакъ ибн Ягьйа ан-Накках аз-Заркали (1029-1100-йисар) – латин чIалал адаз Арзахель лугьузвай, яни «нехишар атIудай устIар» лагьай чIал я, - хана ва кIвалахна Андалусиядин (Испания) Толедо шегьерда, ахпа Кордовадиз фена.
Бажарагълу алимдин кIвалахри Андалусиядин Исламдин астрономрин сагъ са несилдиз гзаф эсер авуна ва ахпа ада кхьей ктабар маса чIалариз таржума авурла – Европадин пешекарризни. Аз-Заркалиди туькIуьрай сафея (лап хъсанарнавай астролябия) лап машгьур тир ва 16-асирдалди вири дуьньядин гьуьлерал сиягьатчийри ам гзаф ишлемишзавай. Сафея мад «аз-Заркалидин кьул» хьизни малум я. Исламдин алимдин чIехи лайихлувилерин гьуьрметдай Вацрал алай кратердиз Арзахель тIвар ганва.
Гележегдин араб алим аз-Заркали Толедодин (а вахтара са тIимил вилик арадал атанвай мусурманрин эмиратдин меркез) патав гвай хуьре дуьньядиз атана. Чатун устIарвал чирна, адакай ракьунал нехишар атIудай гзаф хъсан гравёр хьана ва цавун картаяр кхьидай пешекаррин тIалабуналди ада астрономиядин алатар туькIуьрзавай, ахпа вичикайни машгьур астроном хьана. Вичиз гзаф кIанзавай геометриядани ада вич къалурна.
Абу Исгьакъ Ибрагьим аз-Заркалиди тарсар гунин кардани бажарагъвал къалурна. ЧIехи тежрибади ва чирвилери адакай вичин девирдин кIвенкIве авай астроном авуна. Исламдин алимди акъудай шейэри Толедо шегьер ахьтин чкадал гъана хьи, адакай Андалусиядин акьулдин центр хьана.
Аз-Заркалиди астрономиядин алатрикай са шумуд ктаб кхьена. Абурун жергеда – «Зижрин тимпан гваз ийидай гьерекатрин ктаб» (зиж – астрономидин таблица). Ана куьлуь-шуьлуьярни кваз галай-галайвал «заркала» астролябиядин гъавурда твазва, и алатдин тIварцIиз килигна алимдиз гьахьтин тIварни ганва. «Заркала» астролябия Европада гзаф машгьур хьана, ана адаз Saphea Arzachelis тIвар гана.
Араб математик аз-Заркалиди сифте яз экваториум – астрономиядин гьисабдай алат туькIуьрна. Ам Рагъ, Варз ва цава авай маса затIар алай чкаяр гьисабунар тавуна (геометриядин модель ишлемишна) тайин авун патал ишлемишзавай.
ЧIехи астрономди ва математикди гьакIни Птолемеян ва аль-Хорезмидин географиядин умуми ахтармишунра дуьзар хъувун патал алаваяр хтуна, кьилди къачуртIа, Птолемея Средиземный гьуьлуьн гьяркьуьвал 62 градус я лагьанвайди дуьз 42 градусдин манадал дуьзар хъувуна.
16-асирда Коперника вичин «Цавун сфераяр элкъуьникай» ктабда аз-Заркалидин Ракъинин гьерекатдин модель ишлемишна.
Аз-Заркалиди аль-Хорезмидин ва аль-Баттанидин астрономиядин виликан малуматар кьадайвал авуна, Толедодин координатар тайин авун патал машгьур Толедодин таблицаяр туькIуьрунин карда иштиракна.
12-асирда машгьур математик, философ, астролог, духтур, юкьван асиррин зурба таржумачийрикай сад тир Жерар Кремонскийди (1114-1187-йисар) аз-Заркалидин альманах ва Зиж латин чIалаз таржума авуна. Аз-Заркалиди кхьей затIари хашпарайрин Европада математикадин астрономия гзаф вилик финиз куьмек гана, гуьгъуьнлай абур 12-13-асирра Толедодин таблицайрик акатна.
Аз-Заркалидин альманахда римрин, коптрин, фарсийрин вацран варцар башламишзавай йикъар дуьздал акъудиз куьмек гузвай таблицаяр авай. Маса таблицайри журеба-жуьре вахтара планетаяр алай чкаяр къалурзавай, гьакIни варз ва рагъ кьадай вахтар тайин авун регьятарзавай.
Мусурман астрономди туькIуьрнавай альманахда цава авай затIар алай чкайрикай малуматар авай ва алава гьисабунрихъ муьгьтеж тушир. Лап важиблу кар ам я хьи, ада гьар са планетадин планетарный циклдин куьмекдалди долгота тайин жезвайди тестикьарзавай.
Исламдин зурба алим аз-Заркалиди, вичин халкьдиз кпIунин вахт дуьз тайин ийиз, Мекка (кьибле) галай пад чириз, вичин вири уьмуьр астрономиядиз бахш авуна. Рази тир несилри къенин юкъузни ам гьуьрметдалди рикIел хкизва.
