Хъсан къилихдикай лагьай фикирар
Хъсан къилихриз гзаф кьадар дерин мана авай къизилдин гафар бахш авунва. Хъсан къилихрин иеси хьун патал гьевеслу ийидавал ва къайгъу авачир рикIер ахварай авудун патал инал абурукай бязибур гъида:
1. Аллагьдин Расулдивай хабар кьуна: «Инанмиш хьанвайбурукай иманда виридалайни лайихлуди вуж я?» Ада жаваб гана: «Виридалайни хъсанди ам я хьи, нин къилих виридалайни хъсанди ятIа». Адавай: «Бахтсузвал вуч я?» - хабар кьурла, ада лагьана: «Пис къилих».
2. Аллагьдин Расулди лагьана: «Эгер куьн куь мал-девлетдикай Аллагьдин лукIариз садакьа пайдай гьалда авачиз хьайитIа, вири инсанрихъ галаз чинин ачухвал ва хъсан къилих аваз рафтарвал ая».
3. Са сеферда Пайгъамбардивай жузуна: «Я Аллагьдин Расул , Аллагь Тааладивай тIалаб мушрикриз писвал ийидайвал!» Пайгъамбарди лагьана: Гьакъикъатда, зун регьим яз ракъурнава, жаза яз ваъ».
4. Фузайла лагьана: «Эгер инсанди гзаф кьадар хъсан крар ийизватIа, амма гьа са вахтунда кIвалин вечрез писвал ийиз хьайитIа, ам диндар инсанрикай туш».
5. Лагьанва: «Хъсан къилих – им жува Аллагь Тааладиз ийизвай ибадат лап тIимилди яз гьисабиз алакьун ва гьа са вахтунда Аллагьди ганвай вири няметар гзаф яз гьисабун я».
6. Шагь аль-Карманиди лагьана: «Масабуруз хъсан къилих къалурунин лишан – им абуруз зиян тагун ва абурун патай четинвилер эхун я».
7. Вагьба лугьудай: «Эгер инсанди яхцIур йикъан къене са хъсан къилихдал амал авуртIа, Аллагьди адакай Вичин лукIраз къилихдин гьамишан хесет ийида».
8. Гьасан аль-Басриди Аллагь Тааладин «ва жуван парталар михь» («Аль-Муддассир» сура, 4-аят) гафариз ихьтин баян гана: «Я Пайгъамбар , жуван къилих лап хъсан дережадихъ агакьара».
9. Абу Хафсадивай хъсан къилихдикай хабар кьуна ва ада жаваб гана: «Им Аллагьди Вичин гафара (мана): «Инсанрилай гъил къачу, абуру хъсанвал ийидайвал буйругъ ая ва авамрихъ галаз алакъа атIутI» («Аль-Араф» сура, 199-аят), Пайгъамбардиз хкянавай затI я.
10. Лагьанва: «Хъсан къилих – им ви рикI яргъа хьунин гьалда хьун я. МасакIа лагьайтIа, инсанрин арада хьун, амма жуван рикI анжах Аллагь Тааладихъ галкIурун я».
11. Лагьанва: «Хъсан къилих – им сабурлувилелди инсанрин патай гьихьтин хьайитIани векъивал кьабулун ва гьакIни са гьихьтин ятIани ажугъ ва къалабулух авачиз, муьтIуьгъвилелди Аллагьдин кьадардал рази хьун я».
12. Лагьанва: «Пис къилихди рикIиз дарвал гузва, вучиз лагьайтIа вичин мураддилай гъейри ана са затIни гьакьзавач, гьикI гъвечIи чкада анжах са кас гьакьзаватIа».
13. Лагьанва: «Пис къилихдин лишан – маса инсанрин нукьсанар акваз алакьун я».
Хъсан къилих къалурунин мисалар
Виликдай хьайи адалатлу ксарилай чал гзаф кьадар ажайиб кьисаяр агакьна. Бязи инсанриз абур гьакIан уйдурмаяр хьиз акун мумкин я. Валияр Аллагь Таала чир хьунин дережадихъ агакьна ва и кар себеб яз чпин къилихар хъсанарна.
1. Эгер лукIра гьакъисагъвилелди капI ийизвайтIа, Абдуллагь ибн Умара ам азадзавай. ЛукIариз чпин иесидин хъсан къилихдикай чир хьайила, абур къалурун патал капI иердиз ийиз алахъдай. Амма Абдуллагьа ибадатда агалкьунар авайбур вири азадзавай. Садра Ибн Умараз и кар къалурна, амма ада лагьана: «Нагагь са касди Аллагьдин диндиз талукь тир карда зун алцурарайтIа, зун гьазур я алцурар жез».
2. Агьнаф ибн Къайсавай хабар кьуна: «Куьне хъсан къилих нивай чирна?» Ада лагьана: «Къайс ибн Асим ан-Накридивай ». А чIавуз адавай жузуна: «Асим ан-Накри хъсан къилихдин гьи дережадал алай?»
Агьнафа жаваб гана: «Са сеферда Къайсан кIвалин къуллугъчи дишегьлидиз адаз як алай шиш гъиз кIанзавай, амма шиш гзаф кузвайди хьана, ам дишегьлидин гъиляй ибн Асиман гъвечIи аялдал аватна ва ам кьена. Дишегьлидиз вуч ийидатIа чин тийиз вич-вичивай квахьнавай, амма Къайс ибн Асим анНакриди адаз лагьана: «КичIе жемир, ваз са къурхувални авач, за вун Аллагь патал азад авуна».
3. Аялриз чIехи вали Увайс аль-Къарани акурла, абуру адал къванер гьалчдай. Валиди лагьайтIа, абуруз лугьудай: «Эгер зал къванер гьалч тавуна акъвазиз жезвачтIа, гъвечIибур кьванни гьалч, абуру зи кIвачерал хирер тийидайвал. ТахьайтIа завай кIвачел акъвазна капI ийиз жедач».
4. Садра са кас Агьнаф ибн Къайсан гуьгъуьна аваз физвай ва адаз туьгьметар ийизвай. Агьнаф ибн Къайс вич яшамиш жезвай чкадал агакьайла ам акъвазна ва лагьана: «Я жегьил кас, эгер заз лугьудай гафар мад аватIа, абур вири лагь, тахьайтIа и мягьледа яшамиш жезвай бязи дилибуруз ви экъуьгъунрин ван къведа ва абуру ваз зиян гун мумкин я».
5. Ахъайзава хьи, садра мусурманрин халиф Али ибн Абу ТIалиба кIвалин къуллугъчидиз эверна, амма ада жаваб ганач. Ада мад ва мад сеферда эверна. Амма ам атанач. Гьа чIавуз Али вич адан патав фена ва ам къатканваз акурла, хабар кьуна: «Ваз зи ван къвезвачни мегер, эй къуллугъчи?» Къуллугъчиди эхь лагьай жаваб гайила, мусурманрин халифди жузуна: «АкI хьайила зи эвердиз вуна жаваб тагуниз вун куь мажбур авуна?» Къуллугъчиди лагьана: «Зун инанмиш тир вуна заз жаза тагудайди ва гьавиляй ви патав къвез кагьул хьана». Гьа чIавуз Алиди адаз лагьана: «Алад, за вун Аллагь Таала патал азад ийизва».
ДАГЪУСТАНДИН МУФТИЙ, ШЕЙХ АГЬМАД ЭФЕНДИ АБДУЛАЕВ
