Папа гъуьлуьз гьуьрмет авунин эдебар
Ислам – им инсаният патал виридалайни хъсан рехъ ва вини дережадин чешне я.
Гьавиляй ада хизандин рафтарвилерин виридалайни метлеблу, гуьзел ва хийирлу рехъ тайин ийизва, вичиз ухшар авайди мад авачир. Инсанрин тIебиатдихъ галаз кьан тийизвай, кьиле тефир къанунрал бинеламиш хьанвай маса къанунрилай тафаватлу яз, месела, гъуьлуьнни папан тамам барабарвал хьтин, Исламдиз са хизанда кьве кьил хьана кIанзавач, ида хизанда къайдасузвал арадал гъида. Исламди итимдин хиве тайин тир, адан тIебиатдихъ галаз кьадай везифаяр твазва ва гьахьтин, дишегьлидин тIебиатдихъ галаз кьадай везифаяр папан хиве твазва. Нагагь кьведани Исламда къалурнавай сергьятар хуьз кIвалах ийиз ва яшамиш жез хьайитIа, чилел адалай бахтлу хизан жедач. Эгер итимрикай ва я дишегьлийрикай садаз Шариатдин са гьихьтин ятIани эмир бегенмиш туштIа, им анжах адан вичин авамвиляй, месэладин асул манадин ва Шариатдин къанунар чIурунин нетижайрин гъавурда тахьун я.
Исламда папа гъуьлуьз гьуьрмет авунин эдебар ихьтинбур я:
- Папаз гъуьлуьн ихтияр авачиз кIваляй экъечIун къадагъа я, гьатта мукьвабурун патав физни.
Гьадисда лугьузва: «Аллагьдихъ ﷻ инанмиш дишегьлидиз гъуьлуьз кIан тийиз хьайитIа, кIваляй экъечIдай ихтияр авач» (Гьаким).
Амма гъуьлуь и месэла лап кIевелай кьуна кIандач, Шариатдихъ галаз кьурвал папаз мукьвабурун патав фидай ихтияр гун лазим я.
Мад атI-ТIабраниди ахъаяй гьадисда лугьузва: «Садра са дишегьлидин гъуьл яргъал сиягьатдиз фена ва фидайла, вич хведалди кIваляй экъечIмир лагьана, папаз буйругъна. А вахтунда адан буба азарлу хьана. Ада Пайгъамбардин ﷺ патав чамар ракъурна, азарлу бубадин патав фидай ихтияр авани лагьана, хабар кьадайвал. Пайгъамбарди ﷺ жаваб гана хьи, адаз гъуьлуьн ихтияр авачиз азарлу бубадин патав фидай ва кIваляй экъечIдай ихтияр авач. Ам гъуьлуьз муьтIуьгъ хьана ва, гьатта буба кьейилани, кIваляй экъечIнач. Ахпа Пайгъамбарди ﷺ адан патав шад хабар гваз инсан ракъурна: «Ам гъуьлуьз муьтIуьгъ хьунай ва кIваляй экъечI тавунай, Аллагьди ﷻ адан бубадин вири гунагьрилай гъил къачуна».
- Папа гъуьлуь авур хъсан крарал разивал авуна кIанда, абур гьикьван тIимил ятIани, ада гъуьлуьн ахьтин крар фагьумун лазим я. Якъин гьадисда лугьузвайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Зун Жегьеннемдиз килигайла, заз ана авай агьалийрин чIехи пай дишегьлияр яз акуна». Дишегьлийри жузуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, абур аниз гьикI акъатна?» Ада жаваб гана: «Абуру гъуьлуьн хъсан крариз фикир гузвачир» (Муслим, аль-Бухари).
- Гъуьлуь папаз месик мус эверайтIани, ам адаз муьтIуьгъ хьун лазим я. Аль-Бухариди ва Муслима агакьарнавай якъин гьадисда лугьузва: «Эгер гъуьлуь папаз месик эверайтIа ва ам тефейтIа, ва гъуьл адакай хъел аваз ксайтIа, малаикри пакамдалди адаз лянет гъида». Амма вацран кьилер авай вахтунда ада гъуьлуьз бедендин метIерилай пицIинал кьван авай чкадик кIев тавунваз кядай ихтияр гана кIандач. А кар авур гъуьл чIехи гунагьдик акатзава.
- Гереквал авачиз паб гзаф рахун лазим туш, иллаки итимдин кефи хадай, рикI тIардай ихтилатар авуна виже къведач. Гьадисда лугьузва: «И дуьньяда папа гъуьлуьн кефи хадайла, ам пашман ийидайла, адаз Женнетда виликамаз тайин авунвай гьуьри-периди лугьузва: «Къуй Аллагьди ﷻ вун терг авурай, ам вахъ галаз вахтуналди яшамиш жезвайди я, мукьвара ам вавай чара жеда ва чи патав къведа» (ат-Тирмизи, Гьаким ва мсб.).
- Нагагь папа гъуьлуьз хъел гъайитIа, адан рикI тIарайтIа, ада туба ийиз ва адавай багъишламишун тIалабиз тади авуна кIанда. Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Эгер гъуьлуьз папакай хъел аватIа, Аллагьди ﷻ адан капI кьабулзавач ва адан хъсан крар цаварал хкаж жезвач. Амма Шариатди къадагъа авунвай ада лагьай кар папа тамамарнач лагьана, гъуьлуьз хъел атанватIа, адаз и кардай гунагь авач» (Ибн Гьаббан, Ибн Мажагь).
- Папаз гъуьлуьн мал-девлетдикай адан ихтияр авачиз масадаз са затI гун къадагъа я. Амма адаз гъуьл а кардиз акси тежедайди чизватIа, а вахтунда адавай са вуч ятIани адан ихтияр авачизни гуз жеда. Гузвай шейни, адан кьадарни гъуьлуьн туьгьмет тегъидайбур хьун лазим я. Амма папаз вичин хсуси мал-девлет идара ийидай тамам ихтияр ава, адавай ам хъсан крар патал вичиз кIандайвал харж ийиз жеда.
- Папаз гьакIни суннатдин сив хуьдай ихтияр авач, эгер гъуьл патав гваз хьайитIа ва адакай лезет хкудиз кIанзаватIа. Нагагь папа гъуьлуьз такIанз суннатдин сив хвейитIа, ам гьаваянди жеда. Адал алава яз, адаз гунагь кхьида, суваб ваъ. Амма ферз сив хуьн патал адаз гъуьлуьн ихтияр герек къвезвач.
- Папа вич чара итимар килигуникай хуьн лап важиблу я. Садра Пайгъамбарди ﷺ вичин руш Фатимадивай, дишегьли патал виридалайни хъсан затI вуч я лагьана, жузуна. Ада жаваб гана: «Виридалайни хъсанди – маса инсанриз зун такун ва зазни абур такун». А чIавуз Пайгъамбарди ﷺ шадвиляй вичин руш къужахламишна ва, багъри руьгьер сад-садаз ухшар я кьван, лагьана.
Амма им лагьай чIал туш хьи, кIелдайла, кIвалахдайла, духтурдин патав фейила ва икI мад, итимризни дишегьлийриз садаз-сад гьич акун герек туш. Эгер Шариатдин истемишунар ва ахлакьдин эдебар вилив хуьзватIа, ана са гунагьни авач.
- Дишегьлиди гъуьлуьвай я парталра, я тIуьна, я кIвале герек затIара, я къапара, я мебелда чарасуз шейэрилай артух са затIни истемишун лазим туш. Хатабиди ва Байгьакъиди ахъаяй гьадисда лугьузва хьи, дуьньядин эхир мукьва хьунивай инсанди вичин паб ва аялар себеб яз гзаф азиятар чIугвада ва вич телеф хьунал гъида. Абуру адавай гзаф дуьньядин няметар тIалабда ва абур жагъурдайла, адаз дуьньядин крарани ва вичин диндани зарар жеда.
- Гъуьлуь гьарам рекьелди – чуьнуьхна, масадавай къакъудна, ички маса гана, файдачивал (риба) авуна, ришвет яз къачур ва икI мад – къазанмишай недай затIар папа кьабул тавун лазим я. Якъин малум я хьи, гьарам ишлемишун къадагъа я, анжах чан хуьн патал, гишила рекьин тийидайвал ишлемишайтIа жеда. Виликдай, гъуьл къазанмишиз фидайла, папа ва рушари адавай гьарам рекьелди къазанмишай девлет гваз кIвализ хтун тавун тIалабдай. Абур са пай гишила, хъсан парталар авачиз яшамиш жез гьазур тир, анжах Жегьеннемдин цIай эх тийидайвал.
- Паб гьамиша гъуьлуьз яб гуниз мажбур я, эгер ада гьарам крар авун истемишзавачтIа. Ибн Гьаббана агакьарай гьадисда лугьузва: «Эгер папа йикъа вад капI ийиз хьайитIа, Рамазан вацра сив хуьз хьайитIа, вичин беден чара инсанрикай хуьз хьайитIа ва вичин гъуьлуьз муьтIуьгъ яз хьайитIа, ам вичин Раббидин Женнетдиз фида».
- Дишегьли гъуьлуьз куьмек гуз, гуьгьуьл хуьз, адан руьгь хкажиз ва адан разивал къазанмишиз алахъна кIанда. Гьадисда къейд ийизва: «Гьар гьи дишегьли хьайитIани, вичелай гъуьл рази тир, Женнетдиз фида, аниз фейи сифтебурун жергеда аваз» (ат-Тирмизи).
Папа вичин гъуьлуьн патахъай вилив хвена кIанзавай винидихъ къалурай вич тухунин къайдайрал ихьтинбурни алава хъувуртIа жеда: паб кIвале хьана кIанда, ам чара итимриз килигун патал къавал хкаж хьана ва я дакIаррай килигна виже къведач. Къуншийрихъ галаз ихтилатар ийиз вахт тIимил акъудна кIанда, эгер абура муьгьтежвал авачтIа, кIвале ва кIвалелай къеце гъуьлуьн кесер ва лайихлувал хуьз, вири крара адан разивал къазанмишиз алахъна кIанда. Ада я бедендалди, я гъуьлуьн мал-девлетдин патахъай хиянатвилиз рехъ гана виже къведач. Гьатта ам кIваляй гъуьлуьн ихтияр аваз экъечIдайлани, ам инсанар тIимил авай рекьяй, виле акьан тийидай, дамах гвачир парталар алаз фена кIанда. Сес хкажна кIевиз рахун, гъуьлуьн дустарихъ галаз таниш хьун, генани дуствал авун герек туш. Нагагь гъуьл авачирла адан дуст ва я са маса кас атайтIа, адаз ракIарихъай жаваб гун лазим я, ахьтин дуьшуьшра гьатта сес дегишарайтIа хъсан я, атайбуру ам кьуьзуь дишегьли тирди фикирдайвал.
Вахтунда кпIар авуна кIанда, Аллагьдиз ﷻ зикир авуна, кIвалин майишатдал машгъул хьана, кIвале михьивал авуна кIанда. Аллагьди ﷻ гъуьлуьз ганвай няметрал разивал авуна кIанда. Гъуьлуьн вилик квай мажбурнамаяр диде-бубадин вилик квайбурулай важиблу хьун лазим я. КIвале авайла паб гьамиша михьи, гуьрчег, атирар янавай, гьамиша гъуьлуьн истемишунар ва кIандай крар тамамариз гьазур хьун лазим я, ва а гьазурвал ада айгьамралди, лишанралди, гафаралди ва икI мад къалурна кIанда.
Ам аялрихъ галаз гьамиша регьимлу ва къайгъудар хьун лазим я. Аялриз ва гъуьлуьз къаргъишар авуна ва генани абур лянетламишна виже къведач. Аялриз дуьз руьгьдинни ахлакьдин тербия гуз алахъна кIанда. Гъуьлуьн гаф атIуз, гафуниз гаф хълагьиз, адан вилик вичин гуьрчегвилелди дамах ийиз ва адан мешребсузвилин патахъай туьгьмет ийиз, ам алчахариз алахъна виже къведач. Эгер гъуьл командировкадиз ва я сиягьатдиз фенватIа, паб пашман хьун лазим я, ам хтайла шадвал къалурна кIанда. Гъуьлуьхъ адан рикI акъатнавайди къалурна кIанда, адан парталар михьна, тIуьн гьазурна кIанда.
Эгер гъуьл кьейитIа, паб кьуд вацрани цIуд юкъуз ясда хьун лазим я.
Шариатди истемишзавачтIани, папа вичин алакьунриз килигна кIвалин майишат кьиле тухун, кIвалин кIвалахар авун гъуьлел тевегьна, вичел къачуна кIанда. Месела, кIвале михьивал авун, мес кIватIун, тIуьн гьазурун, парталар чуьхуьн, чIехи ва гъвечIи дастамаз къачун патал чими ва къайи яд гьазурун, кIвалин гьайванрихъ гелкъуьн хьтин ва икI мад кIвалахар.
Эгер гъуьл нагьахъ ятIа, папа ам пис гафаралди ва туьгьметралди вичивай яргъа авуна кIандач, адахъ галаз хъуьтуьлдиз, гьуьрметдивди рахана ва Аллагьдивай ﷻ ам дуьз рекьел эцигун тIалабна кIанда. Нагагь дишегьлиди винидихъ къалурнавай эдебдин къайдаяр вилив хуьзватIа, ам бахтлу жеда. Гьатта и дуьньда адаз четин хьайитIани, эхиратда ам вичелай Аллагь Таала рази тир дишегьли жеда.
Лап важиблу я, гъуьлуьк квачир руш дикъетлу ва акьуллу хьун лазим я гъуьл хкядайла. Ам акатай низ хьайитIани гъуьлуьз фена кIандач. Уьмуьрдин юлдаш Аллагьдихъай ﷻ кичIеди хкяна кIанда, Аллагьдихъ ﷻ агъазвай ва и дуьнья патални, эхират патални зегьмет чIугваз чидайди хкяна кIанда. Къуй абуруз и карда Аллагьди ﷻ куьмек гурай. Амин!
«Мусурманрин эдебар» ктабдай
