Суткада шумудра тIуьна кIанда?
Суткада шумудра тIуьна кIанда?
Пайгъамбардин ﷺ гьадисда лагьанва: «Чун анжах гишин хьайила тIуьн недай ва недайлани тухдалди тинедай уммат я» («Сират аль-Халабия»).
Ида, кьве тIуьнин арада чаз гишин жедайвал бес кьадар вахт алат тавунмаз, чна тинедайвал, чун гъавурда твазва. ТIуьнин кьадардиз ва адак квай шейэриз килигна, хук юкьван жуьреда хуьрекдикай сад-вад сят алатайла азад жезва. Адалай кьулухъ, эгер инсандиз гишин хьанватIа, адавай тIуьртIа жеда, амма кьадардилай артух тIуьна виже текъвезвайди рикIелай ракъурна кIандач. ТIуьнив икI эгечIуни (гишин хьайила тIуьн ва тух жедалди тIуьн тавун) сагъламвал хуьз куьмек гузва ва гьакI авунихъ чаз медицинадини эвер гузва.
Нубатсуз харж авунин гьакъиндай Пайгъамбардин ﷺ маса гьадис ава: «Нубатсуз харж авун – им ваз кIандай вуч хьайитIани тIуьн я» (Ибн Мажагь).
«Тасхил уль-Манафи» ктабда кхьенва: «Арифдарри ва къадим духтурри лугьузвай хьи, виридалайни хъсан я кьве суткада пуд сеферда тIуьн. Масабуру лугьузва хьи, суткада са сеферда тIуьна кIанзава, вични сив гвайбуру хьиз: сив хкуддай вахтунда, нянихъ, рагъ акIайдалай кьулухъ. ИкI гьисабзавай алимарни ава: чIехи пай инсанриз адетдин къайдада тIуьникай зарар авач – гьар юкъуз пакамахъ ва нянихъ».
«Кунузу сихат» ктабда машгьур духтур Мугьаммад ат-Тунисиди кхьизва: «ТIуьн цIурурдай вахт кьуд-вад сятинилай алатзаватIани, им адалай кьулухъ гьасятда тIуьна кIанзава лагьай чIал туш. Хук, маса гьар са орган хьиз, ял ягъунихъ муьгьтеж я, гьавиляй кьве тIуьнин арада ирид сят кьванни хьана кIанзава. ЧIехи яшда авай инсан кьве сеферда тIуьналди бесарна акъвазна кIанда, сад лагьайди – пакамаз ва кьвед лагьайдини – рагъ акIидалди сад-кьве сят амаз. Йифен тIуьнивай жув хуьн важиблу я.
РикIел хуьн герек я хьи, пакаман тIуьн кьезилди хьун лазим я, иллаки акьулдин зегьметдал машгъул ксариз. Аялри ва жегьилри кьве тIуьнин арада кьезил са шей (ширин, тIямлу шейэр) ва я емишар тIуьртIа жеда, вучиз лагьайтIа чIехи жезвай беден тIуьнихъ гзаф муьгьтеж я. ГьакIни эхиримжи тIуьнин ва ксунин арадай пуд-кьуд сят фин лазим я, тахьайтIа сагъламвилиз зарар жеда».
Ибн Синади лугьудай: «Вилик тIуьр тIуьн цIрадалди хуьрек тIуьникай мукъаят хьухь».
Машгьур духтур Гьарис бин Калдатавай хабар кьунай: «Дарман вуч я?» Ада лагьана: «Гишинвал».
Чи девирда йикъа пуд-кьуд сеферда тIуьн адетдин кар хьанва, гьавиляй чна чи беден яваш-явашдиз йикъа кьве сеферда нез вердишарна кIанда. Гьа им чи сагъламвал хуьн патал виридалайни хъсан затI я.
Пачагь Кисрадин (Персиядин пачагь) патав кьуд арифдар кIватI хьана: Римдай, Иракдай, Индиядай ва Судандай. Пачагьди абурувай тIалабна: «Квекай гьар сада заз вири азаррин дарман вуч ятIа лагь». Иракдин арифдарди жаваб гана: «Ахьтин дарман – пакамаз ичIи рикIелай пуд хупI чими яд хъун я». Римдин арифдарди лагьана: «Ахьтин дарман – гьар юкъуз тIимил кьадар кресс-салат (хаббу-рашад) ишлемишун я». Индиядин арифдарди меслятна: «Ахьтин дарман – гьар юкъуз мироболондин (ихлылиж) пуд твар тIуьн я». Судандин арифдар абурукай виридалайни арифдарди тиртIани, кисна акъвазнавай. Пачагьди ам вучиз кисна акъвазнава лагьана, хабар кьуна. А чIавуз Судандин арифдарди жаваб гана: «Я зи пачагь, эгер ичIи рикIелай чими яд хъваз хьайитIа, адакди хук зайиф жеда, дуркIунрал алай пияр цIрада ва идакди абур агъуз аватда; кресс-салатди холериквилин темперамент вилик тухузва; мироболонди меланхоликвилин темперамент вилик тухузва». Пачагьди жузуна: «Бес вуна вуч меслятзава?» Арифдарди лагьана: «Я чи пачагь, вири азаррин дарман – им анжах ваз гишин хьайила хуьрек тIуьн, ва недайлани тухдалди тIуьн тавун я. Нагагь вуна и къайдадал амал авуртIа, кьиникьдилай гъейри вак са азарни акатдач». Амай арифдарарни адан къарардихъ галаз рази хьана.
Арифдаррикай сада лагьана: «Эгер кьейибурувай, абур куь телефна лагьана, хабар кьуртIа, абуру жаваб гудай хьи, ам тухвал ва кьадардилай артух тIуьн я».
Алим духтурри лугьудай: «Санал жуьреба-жуьре тIуьн тIуьнивай мукъаят хьухь: хук вичивай-вич квахьзава ва ам адетдин къайдада цIуруриз жезвач. ГьакIни квез кIан тийизвай хуьрек немир. Гишинвили чIурай чка са кепекдал сагъар хъжеда, амма тухвили чIурай чка сагъар хъувун патал виш диргьам герек къведа. Бегьем ругун тавур як немир, недайлани, хъсандиз жакьун тавуна туькьуьнмир. Хъсандиз жакьвайла, хуквадиз ам цIуруриз регьят жеда. Куь сараривай жакьаз тежезвай тIуьн немир, вучиз лагьайтIа хуквадивайни ам цIуруриз жедач».
Мугьаммад Дибиров
