ТIуьнин эдебар

ТIуьнин эдебар

Эдебдин важиблу истемишун – тухдалди тIуьн тавун, тух тахьанмаз хуьрек тIуьн акъвазарун я. Ахпа, гъилерин тупIариз мез гана, абур чуьхуьда ва дасмалдай михьда. Фан куьлуь гъвелер тIуьн тавуна тун лап карагьат я. Гьадисда лугьузва: «Ни фан гъвелер кIватIна абур тIуьртIа, Аллагьди ﷻ адан ризкьи артухарда ва адан аялар начагъвилерикайни бедбахтвилерикай хуьда» (Абу Шайх).

Сарарин арайра акIай тIуьн ана тун карагьат я. Ам сарар михьдай кьалуналди ва я сарарин гъалуналди акъудун ва тфудихъ галаз гадарун лазим я. Амма маса затIарин куьмек галачиз мецелди акъудай тIуьнин амукьаяр туькьуьнайтIа жеда. ТIуьн тIуьрдалай кьулухъ Аллагьди ﷻ чаз ихьтин нямет гунай Адаз шукур авун лазим я. Шукур и жуьреда авуртIа хъсан я (мана): «Вири шукур Аллагьдиз ﷻ хьуй, чаз тIуьн ва хъун гайи ва чун мусурманрикай авур».

Нек хъвайидалай кьулухъ икI лугьун хъсан я (мана): «Я Аллагь ﷻ, Вуна чаз гайи шей берекатлу ая ва ам (нек) чаз мадни гзаф це».

Нагагь куьне са маса тIуьн тIуьнватIа, ихьтин дуьа авуртIа хъсан я (мана): «Я Аллагь ﷻ, Вуна чаз гайи шей берекатлу ая ва идалайни хъсанди це».

Эгер шаклу ва я гьарам тIуьн тIуьнваз хьайитIа, а кардал пашман хьана, гьайиф чIугуна ва Аллагьдивай ﷻ гъил къачун тIалабна кIанда. Гьадисда лугьузва: «Гьарам тIуьна ви жендекди кьур як Жегьеннемдин цIуз лайихлу я» (ат-Тирмизи).

ТIуьн тIуьрдалай кьулухъ кIелдай гзаф жуьреба-жуьре дуьаяр ава, амма абурун мана сад я, гьахьняй абурукай гьибур хьайитIани хкягъайтIа жеда.

Хуьрек тIуьна куьтягьайдалай кьулухъ гъилер запундалди чуьхуьн хъсан я, иллаки ягълу квай хуьрек тIуьрдалай гуьгъуьниз. ГьакIни сиве яд экъуьрун хъсан я.

Жемятдин арада тIуьн тIуьнин эдебар

Жемятдин арада тIуьн тIуьнин эдебрин тайин къайдаяр ава. Имам аль-Гъазалиди «Игьйа улюму ддин» ктабда ахьтин ирид къайдадикай кхьизва.

1. Сифте нез эгечIун герек къведач, эгер суфрадихъ лайихлу, гьуьрметлу инсан ацукьнаваз хьайитIа, месела, алим, хъсан кас ва я гьатта яшдиз чIехиди. Ам тIуьнив эгечIдалди вил алаз акъвазун лазим я. Амма куьне башламишдалди мугьманар вил алаз акъвазнавайди куьне гьиссиз хьайитIа, а чIавуз тади авуна тIуьнив эгечIна кIанда.
2. Хуьрек недайла са хъсан, хийирлу затIуникай ихтилат ийида, кисна недач.
3. Квехъ галаз са суфрадихъ ацукьнавайдаз гьуьрмет ийида, жезмай кьван гзаф нез алахъдач, масабуру гзаф недайвал алахъда. Нагагь квез суфрадихъ ацукьнавайда хуьрек тIимил къачуз акуртIа, адаз регъуь жемир лагь, амма пуд сефердилай артух теклифун карагьат я.
4. Жемятдин арада авайла куьне тIуьн патал тIалабдайвал ийимир. Аксина, куьн кIвале авайди хьиз твах ва квез бегенмиш затI неъ, амма гьа са вахтунда регъуьвални рикIелай алудна кIандач. ТIуьн тIимил авайла тIимил нез алахъ ва, эгер куьне мугьманрилай вилик хуьрек тIуьна куьтягьайтIа, куь дустар къулайсуз гьалдиз ават тийидайвал, суфрадихъай къарагъмир. Ибну Мубаракан патав мугьманар атайла, ада абурун вилик хурмаяр эцигдай ва лугьудай: «Ни виридалай гзаф тIуьртIа, за гьар са хурмадай са диргьам гуда». Эхирдай ада цилер гьисабдай ва абур виридалайни гзаф хьайидаз диргьамар гудай. Гьа саягъда ам вичин мугьманри регъуь тахьана тIуьн недайвал алахъзавай. Жафар ибн Мугьаммада лугьудай: «Зи виридалайни хъсан стхаяр зи кIвализ атана гзаф незвайбур ва заз виридалайни четинбур – хуьрек тIуьн патал чпивай гзаф тIалабиз тазвайбур я».
5. Гъилер чуьхуьн. Анасани Сабита тIуьн тIуьрдалай кьулухъ, Анаса Сабитан вилик, ада гъилер чуьхуьн патал, лиген эцигна, амма ада чуьхвенач. А чIавуз Анаса лагьана: «Эгер ви стхади ваз гьуьрмет ийизватIа, ам кьабула ва кьулухъ элкъуьрмир».
6. Мугьманри гьикI ва вуч незватIа килигун герек туш. Абурухъ галаз санал, са хъсан шейиникай секиндиз ихтилат ийиз, тIуьна кIанда. Гьатта куьн тухзаватIани, недай амалар ая, мугьманриз регъуь тежедайвал ва тIуьн нез давамардайвал.
7. Хуьрек недай вахтунда мугьманриз тIуьн такIан жедай са карни тавун.

Эгер, инсанрин арада аваз, тIуьн тIуьнин винидихъ лагьай къайдаяр кьиле тухвайтIа, квез ва куь мугьманриз суфрадихъ къулай жеда, абур куь патавай рази яз хъфида, акI хьайила, квез Аллагьдин ﷻ патай тамам суваб жеда.