Аллагь Тааладиз гьуьрмет авунин эдебар
эвел алатай нумрада
4. Аллагь Тааладиз гьуьрмет авунин эдебдик гьакIни Ада чаз гузвай вири няметрай разивал малумарун ва шукур авун акатзава – Аллагьди ﷻ лагьайтIа, чаз кьадар авачир кьван няметар гузва, абур гьисабиз жедач! Эгер гьа вун хьтин инсанди ваз куьмек гайитIа, вуна жув адаз буржлу тирди хьиз гьиссзава ва къулайсуз гьалда жезва, та адаз чухсагъул лугьудай, тариф ийидай, хъсанвал хъийидай къайда жагъурдалди.
Бес чна Аллагьдин ﷻ вилик чун гьикьван буржлу яз гьиссун лазим я, гьикI Адаз шукур авун ва Адан разивал къазанмишун герек я, Ни инсанар хъсан крар ийиз, сада-садаз куьмек гуз гьевеслу ийизватIа, Нин няметрин ва регьимдин и кьил а кьил авачтIа!
Пак Къуръанди чаз лугьузва хьи, нагагь чна Аллагьдиз разивал къалурайтIа, Адан регьимдай чухсагъул лагьайтIа, Ада Вичин кьадар авачир няметрикай чаз генани гзаф гуда. Бязи инсанри фикирзава хьи, эгер абуру гьакI «альгьамдулиллягь» («шукур хьуй Аллагьдиз») лагьайтIа – гьа им Аллагьдиз ﷻ разивал къалурун ва шукур авун я. Аллагьдиз шукур авун анжах а вахтунда тамамди жезва хьи, вуна рикIин вири къуватдалди Аллагьдиз ﷻ разивал къалурдайла, ваз ганвай вири няметар, абур ваз ни ганатIани, Аллагьдин ﷻ кьадардалди ва Адаз кIан хьана ганвайди яз гьисабдайла. Аллагьдиз ﷻ гафаралдини шукур авун лазим я, вучиз лагьайтIа бедендин гьар са пай вичин везифаяр аваз яратмишнава ва гьаниз килигна бедендин гьар са паюни Аллагьдиз ﷻ шукур авун лазим я. Месела, вилер халкьнава, Аллагьди ﷻ яратмишнавай аламатриз, Къуръандиз, диде-бубадин, дустарин чинриз килигун патал, гьакIни уьмуьрдин игьтияжар кьилиз акъудун патал. Эгер вилериз ихтияр гана къадагъа шейэриз килигайтIа – чара дишегьлийрин иервилиз, масабурун нукьсанриз – им лагьай чIал я хьи, вуна вилерай Аллагьдиз ﷻ разивал къалурзавач, и къимет авачир регьимдай Адаз шукур ийизвач.
Гьаниз килигна, Аллагьдиз ﷻ разивал къалурун, шукур авун – им Аллагьдин ﷻ регьимдалди чаз ганвай бедендин гьар са пай, ам вуч патал ганватIа, гьа кар патал ишлемишун я. Абур маса, гьарам крар патал ишлемишун – Аллагьдиз ﷻ шукур тавун, разивал къалур тавун лагьай чIал я. Ни Аллагьдиз ﷻ рикIин сидкьидай шукур ийизватIа, Ада няметар артухарзава, Вичин регьимдалди Вичин и кьил а кьил авачир девлетрикай гузва, суваб артухарзава. Амма ни Аллагьдиз ﷻ шукур тийиз хьайитIа, адаз кIеви жаза гуда. Аллагь Таалади Пак Къуръанда лугьузва (мана): «Эгер куьне шукур ийиз хьайитIа, За квез гьикI хьайитIани няметар артухарда, эгер шукур тийиз хьайитIа, Зи жаза лап кIевиди я хьи» («Ибрагьим» сура, 7-аят)
- Нагагь чна гьатта Аллагьдин ﷻ регьимрикай виридалайни гъвечIиди еке метлеб авачирдай гьисабайтIа, ам Аллагьдиз ﷻ гьуьрмет тавурдай жеда, вучиз лагьайтIа чна чаз ганвай шейиникай фикирна кIандач, ам Ни ганватIа килигна кIанда.
- Аллагь Тааладиз гьуьрмет тавун яз гьисабзава жуван гьатта виридалайни гъвечIи гунагьдиз кар алачир, куьлуь затIуниз хьиз килигун, вучиз лагьайтIа гунагьдин чIехивиликай ва я гъвечIивиликай фикирна кIандач, чна Нин гафуниз яб ганачтIа, а гунагь ийидайла Нин эмир тамамарначтIа, гьа кардиз фикир гана кIанда.
- Аллагь Тааладиз гьуьрмет тавунай гьакIни гьисабзава Ада ракъурзавай гьавадилай наразивал къалурун – хъуьтIуьз мекьизва ва бул живер ава лугьуз арза авун, гатуз лагьайтIа – чимизва ва кьурагьзава лугьун. Амма капI ийидайла марф къун тIалабунин дуьа авун хъсан яз гьисабзава – им сунна я. ХъуьтIуьн вахтунда чимивиликай ва гатуз серинвиликай хъсан гафар лугьун хъсан яз гьисабзава.
- Аллагь Тааладин вилик лап еке гьуьрметдивди регъуьвал гьиссун Адаз гьуьрмет авунай гьисабзава. Адет яз инсанриз тайин кьакьанвилерив агакьнавайбурухъай регъуь жезва ва жуван лайихсуз крар чарабурун вилерихъай чуьнуьхиз алахъзава. Бес чна Аллагь Тааладин вилик гьихьтин регъуьвал гьиссна кIанзава, гьа кьакьанвилер ва гьа инсанар халкьнавай Къудратлудан вилик, Вичин регьимдин сергьят авачир, Вичин вири махлукьатрин винел гьукум авай ва инсандин вири фикирар ва крар аквазвай!
Ат-Тирмизиди агакьарнавай гьадисда лугьузвайвал, Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Аллагьдихъай ﷻ халисандиз регъуь хьухь». Асгьабри лагьана: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, шукур хьуй Аллагь Тааладиз, чаз Адахъай регъуьзва». Ада лагьана: «Зи фикирда авайди куьне лугьузвай регъуьвал туш. Халис регъуьвал – им кьил ва ада авай вири затIар (вилер, япар, пIузарар, мез, фикирар) вири къадагъайрикай хуьн, руфун ва ада авай вири затIар гьарам ва шаклу тIуьникай, кьадардилай артух тIуьникай хуьн, жуван гьаяяр – зинадикай, гьакIни мукьвал-мукьвал кьиникь ва адан нетижаяр (сура беден кутIун) рикIел гъун я. Низ гьамишалугъ уьмуьр кIан хьанатIа, адаз и фана дуьньядин гуьрчегвилер кIамукьзамач ва ада и дуьнья ваъ, эхират хкязава. Ахьтин инсан Аллагьдин ﷻ вилик халис регъуьвал гьиссзавайдай гьисабзава».
И пак гьадисди чун гъавурда твазва хьи, Аллагьдихъай ﷻ регъуь хьун – им къадагъа крар тийиз алахъун ва Ада чи хиве тунвай буржийрикай са затIни ахъай тавун я. Регъуьвал себеб яз, Шариатди инсандин хиве тунвай крар ада тийиз хьайитIа, ахьтин регъуьвал хъсанди яз гьисабзавач. Месела, эгер инсандивай кIевиз азан гун тIалабайтIа, амма ада вичиз регъуьзва лугьуз, гудач лагьайтIа, ахьтин регъуьвал Шариатда хъсанди яз гьисабзавач. Регъуьвал хъсанди яз гьисабзава, эгер инсандиз чарасузвал авачиз кьецIила жез регъуьзватIа, гьатта патав са касни гвачиз хьайитIани. Бязи валийри, Аллагь Тааладихъай регъуьла, кьил виниз хкажзавач, абур вилер чиле туна, кIвачер вилик гадар тавуна, метIерал ацукьзава.
Имам Агьмада агакьарнавай гьадисда лугьузва хьи, са сеферда Пайгъамбардиз ﷺ са инсан акуна, ада масабуруз акун мумкин тир чкадал вичин беден кьецIиларна эхъвезвай. Пайгъамбарди ﷺ адаз лагьана: «Гьакъикъатда, Аллагь ﷻ регъуьди, инсанрин нукьсанар, гъалатIар чуьнуьхзавайди я! Адаз регъуьвал кIанзава ва нукьсанар далдаламишиз кIанзава. Квекай садаз эхъвез кIан хьайила, къуй ам инсанриз акунихъай чуьнуьх хьурай».
Нагьакьан фикиррин ихтиярда хьунни Аллагьдин ﷻ вилик регъуь тахьун яз гьисабзава, Аллагь Тааладиз гьар садан рикIе, фикирда вуч аватIа чизва хьи. Амма пис фикирар квез такIанз, куь ихтияр авачиз кьилиз къвез хьайитIа, квез гунагь жедач, адакай квез зарар жедач.
Садра Аллагьдин Расулдин ﷺ патав бязи асгьабар атана ва адаз арза авуна: «Я Аллагьдин Расул ﷺ, бязи вахтара чи рикIериз ахьтин фикирар къвезва хьи, чаз гьатта абур лугьуз кичIезва». (Гьадисдин маса жуьреда икI лагьанва: «Чаз цавай чилел аватна кIандай, анжах чи рикIериз а фикирар татурай»). А вахтунда Аллагьдин Расулди ﷺ хабар кьуна: «Дугъриданни квез гьакI жезвани?» Абуру эхь лагьай жаваб гана. Пайгъамбарди ﷺ давамарна: «Ам куь ачух иман я» (Муслим). И гьадисдин мана ам я хьи, гьахьтин нагьакьан фикирри куь рикIер кьуна кIан тахьун – куь имандин винел пад къалурун я.
- Аллагь Тааладиз гьуьрмет авунин эдеб чIурун – къалурун патал капI авун, къалурун патал хъсан крар авун гьисабзава, месела, инсанар алай чкадал капI лазим къайдада авун, маса дуьшуьшра лагьайтIа – са гьалда. Им рияъ (кьве чин хьун, къалурун патал крар авун, къалурун патал Аллагьдин ﷻ рекье чалишмишвал авун) я. Рияъ лагьайтIа, гьадисдал бинелу яз, гъвечIи ширкдай (гзаф худаяр ава лугьун) гьисабзава.
- Аллагь Тааладиз гьуьрмет авунин эдеб яз гьисабзава са кар ийида лагьана гаф гудайла, «инша Аллагь» (эгер Аллагьдиз ﷻ кIан хьайитIа) лугьун. Къуръанда идан гьакъиндай лагьанва (мана): «Вуна са кардикайни лугьумир: «За пака флан кар ийида», «Эгер Аллагьдиз кIан хьайитIа» алава тавуна» («Кагьф» сура, 23-24-аятар).
- Аллагьдиз ﷻ гьуьрмет авунин эдеб чIурун яз гьисабзава гьакIни кесибвилихъай кичIе хьун, хизан, аялар яшамишвилин такьатар авачиз амукьда лугьуз, гьамиша хажалат чIугун ва ихьтин маса рикIин секинсузвилер хьун, гьакIни гьамиша теспачавиле хьун, девлетдихъ калтугун, иллаки гьалалдинни гьарамдин сергьятар чIуриз хьайитIа, вахтунда ферз тир кпIар ийиз рикIелай алатиз хьайитIа.
Яшайишди истемишзавай няметар анжах ихтияр авай (гьалал) рекьелди ва Аллагьдиз ﷻ ибадат авуниз, яни ферз тир кпIариз, сив кьуниз ва икI мад, зарар авачиз къазанмишун лазим я.
Къуръанда лугьузва (мана): «Эгер са касди дин гваз ва Аллагьдихъай кичIе яз, Аллагьдин эмир кьилиз акъудиз хьайитIа ва гьарамдихъай къерех жез хьайитIа, Аллагьди ам азадзава (гьар жуьредин бедбахтвилерикай) ва адан гьич фикирдизни текъвезвай патахъай ам ризкьидалди таъмин ийида» («ТIалякъ» сура, 2-3-аятар).
Пак гьадисда лугьузва: «Жабраил малаикди зи кьиле туна хьи, са касни рекьидач, та адаз кхьенвай яшайишдин няметар вири къведалди, гьавиляй яшайишдин няметар секиндиз, иердиз къазанмиша ва Аллагьдихъай кичIе хьухь» (Ибн Аби ад-Дунья). И михьи гьадисди чун гъавурда твазва хьи, чаз къвезвай, кхьенвай яшайишдин няметар авачиз чун амукьдач, гьакI хьайила Аллагьдихъай ﷻ кичIе хьун ва абур секиндиз гьалал рекьелди жагъуриз алахъун лазим я.
- Аллагьдиз ﷻ гьуьрмет авунин эдеб чIурун яз гьисабзава, гьи карда хьайитIани жуван къуватдик, тежрибадик, чирвилерик умуд кутун. Аллагьди ﷻ гьар садаз ганвай къуват, тежриба ва чирвилер ишлемишун лазим я, амма анжах Аллагь Тааладик далу агалдун, умуд кутун лазим я.
Къуръанда лугьузва (мана): «Аллагьдик умуд кутазвайдаз Ам куьмекдайди хьиз бес я» («ТIалякъ» сура», 3-аят).
Кьатl ама
